Hasar tespiti: Büyüme kaybı, enflasyon ve faiz yükü artışı

İBRAHİM EKİNCİ

Hafta sonu İran Savaşı ile ilgili müzakerelerde önemli gelişmeler olduğu duyuruldu. Trump, anlaşmanın yakın olduğunu, birkaç ayrıntı üzerinde çalışıldığını, anlaşmanın Hürmüz’ü açmayı öngördüğünü söyledi. Bu gelişme ile birlikte petrol fiyatları 100 doların altına geriledi, altın yükseldi. ONS altın 4.580 dolara ulaştı. Global X ETF analisti Justin Lin, altının haber akışına verdiği tepkinin hâlâ “nispeten sınırlı” olduğunu belirtti. Lin, “Piyasalar Trump’tan gelen birçok açıklamanın sonuçsuz kaldığını gördü. Bu nedenle yatırımcılar, yükseliş hareketini teyit etmek için İran’dan daha somut iş birliği işaretleri görmek istiyor” dedi.

İçerde, ekonomiyi rahat bırakmayan ve bırakmayacak gibi görünen siyasi gerginlikler had safhada. CHP kurultayı için verilen “mutlak butlan” kararı ve sonrasında CHP Genel Merkezi’ne polis in girmesine piyasalar tepki verdi. Ancak bu tepki, “tarafların kurultay fikrinde uzlaşacağını, CHP gene merkezinde kitlesel protestoları tetikleyebilecek sert bir direniş olmayacağını” ima eden ilk açıklamalarla sınırlı kaldı, yabancı kaçışı durdu. Varlık Fonu, borsadaki düşüşe karşı alıcı olarak piyasaya girdi.

Önümüzdeki dönemde de dış faktör olarak İran Savaşı, iç faktör olarak siyasi gerginlikler ekonomiyi belirlemeye devam edecek. Esas itibariyle bazı uygulamaları devam etmekle birlikte, Şimşek programının durumun oldukça gerisinde kaldığı için artık bir çıpa görevi görmesi beklenemez. Bu son operasyonla birlikte, içerde faizler daha uzun süre yüksek kalacak, büyüme kaybı (yatırımlar 2023’ün yarısı seviyelere gerilemiş durumda!) olacak. Enflasyon yılı hedeflerin ötesinde bir artışla tamamlayacak. Tahvil faizleri çok yükseldiği için Türkiye’nin borçlanma maliyeti çok yükselecek ve zaten “oluk oluk” görüntüsü veren faiz ödemeleri, yükü daha da artacak.

Butlan kararı sonrası bir değerlendirme yapan Prof. Dr. Ceyhun Elgin, “Bugün mesele BIST ya da dolar kuru değil. Bugün mesele swap faizi, CDS, rezerv falan da değil. Bugün mesele şu: Cumhuriyet ve demokrasi sandığın ve kurumların anlamı kaldığı sürece vardır. O anlam aşınıyorsa, ekonomi zaten, hepimizin cebinden alarak, arkasından gelir” dedi.

NELER OLDU?

BAVUL TİCARETİ ÇÖKÜYOR

Pandemi döneminde tarihi dip seviyelerini gören bavul ticareti, bu yılın ilk çeyreğinde ikinci büyük çöküşünü yaşadı. Ocak-mart döneminde ihracat yönlü bavul ticareti geçen yıla kıyasla yüzde 32 gerileyerek 248 milyon dolardan 169 milyon dolara indi. Sektör, Rusya-Ukrayna savaşının ardından Afrika ve Ortadoğu pazarlarına yönelmişti; ancak İran gerginliğiyle birlikte bu bölgelerde de ciddi kan kaybı yaşandı. Hem coğrafi hem de jeopolitik alternatiflerin tükenmesi, sektörün yapısal sorunlarla baş başa kaldığına işaret ediyor.

8. VARLIK BARIŞI YASALAŞTI — FATF GRİ LİSTESİ RİSKİ GÜNDEMDE

Meclis'ten geçen yasa, yurt dışındaki kazançlarını Türkiye'ye getirenler için 20 yıl boyunca sıfır gelir vergisi öngörüyor. Kritik nokta şu: yasa, getirilen kazançların kaynağını sorgulamıyor. Türkiye'nin 2021-2024 yılları arasında FATF gri listesinde kaldığı hatırlatıldığında, bu düzenlemenin yaratabileceği itibar kaybı ve finansal izolasyon riski ciddi bir soru işareti oluşturuyor. Kısa vadeli sermaye girişinin uzun vadeli yaptırım riskine değip değmeyeceği tartışılıyor.

TEMU KAPANDI, FAHİŞ FİYAT AÇILDI: 151 MİLYON LİRA CEZA

Yurt dışı e-ticaret sitelerine getirilen kısıtlamalarla Temu başta olmak üzere birçok yabancı platform Türk tüketiciye kapandı. Haksız Fiyat Değerlendirme Kurulu bu fırsatı kullanarak fiyat artışına giden işletmelere 4 ayrı toplantıda 389 milyon lira ceza kesti; bunun 151 milyon lirası doğrudan e-ticaret firmalarına uygulandı, 1.258 işletme cezalandırıldı. Rakamlar, dış rekabetin ani kalkmasının iç piyasada ne ölçüde fırsatçı davranışa zemin hazırladığını somut biçimde ortaya koyuyor.

• Hanehalkı borçluluğu yeniden yükselişte. TCMB verilerine göre borçların GSYH'ye oranı, 2024'teki yüzde 9 dip seviyesinden bu yılın ilk çeyreğinde yüzde 10,1'e çıktı.
• Giyimde dış denge bozuluyor. Türkiye'nin dünya hazır giyim ihracatındaki payı 19 yılda yüzde 4'ten 3'e gerilerken, ithalattaki pay yüzde 0,3'ten 0,8'e yükseldi.
• Kurban Bayramı 180 milyar TL getirecek. TÜRSAB, 9 günlük tatilde 10 milyonun üzerinde kişinin seyahat edeceğini öngörüyor.
• Ayakkabıda küresel güç kaybı sürüyor. Asya'nın düşük maliyetli üretimi karşısında Türk sektörünün ihracat payı son iki yılda belirgin biçimde geriledi.
• Yumurtada "Mayıs Çukuru" tersine döndü. Her yıl bu dönemde gerileyen fiyatlar bu yıl artışa geçti; Kayseri ve Afyon'da üretici fiyatları yüzde 20-40 oranında yükseldi.
• Dubai'den dönmek isteyenler var, ama yol zor. Altın kotası nedeniyle Dubai'ye yerleşen mücevher üreticileri bölgedeki savaşın ardından alternatif arıyor; Türkiye gündemde ancak kotalar ve yüksek maliyetler geri dönüşü güçleştiriyor.
• Yaşlanan nüfus BES'i zorunlu kılıyor. "Pensura 2026" raporu, artan yaşlı nüfusun kamu yükünü artırdığını ve Bireysel Emeklilik Sistemi'nin stratejik öneminin büyüdüğünü vurguluyor.
• AB transit sistemi ihracatçıyı mağdur ediyor. Yeni sistemdeki kayıt hatası ihracatçıları KDV iadesi ve döviz kredisinden mahrum bırakıyor; gümrük müşavirleri "yanlış beyan değil, sistem hatası" diyerek bakanlığa başvurdu.

GÖSTERGELER

Ekonomik güven endeksi 97,2'ye yükseldi. Mayıs'ta bir önceki aya göre yüzde 0,8 artan endekste imalat sanayi (101,0) ve perakende (112,5) öne çıktı; inşaat (82,1) ve hizmet (109,0) geriledi. (TÜİK)

Yurt dışı üretici fiyatları Nisan'da aylık yüzde 4,16 arttı. Yıllık artış yüzde 31,24. Madencilik yüzde 46,81 ile en sert yükselen sektör olurken, dayanıksız tüketim mallarında yıllık artış yüzde 36,90'a ulaştı. (TÜİK)

Tarımsal girdi fiyatları Mart'ta aylık yüzde 3,89 arttı. Yıllık artış yüzde 34,26. En sert yükselen alt grup yüzde 48,33 ile gübre oldu. (TÜİK)

Konut fiyatları Nisan'da aylık yüzde 1,8 arttı, yıllık yüzde 26,6 yükseldi; reel olarak yüzde 4,3 eridi. Yeni kiracı kira endeksi yıllık nominalde yüzde 31,7 artarken reel kazanç sıfırın altında kaldı. (TCMB)

Yapı ruhsatları ilk çeyrekte güçlü arttı. Daire sayısı yüzde 37, bina sayısı yüzde 19,6, yüzölçümü yüzde 26,1 yükseldi. En büyük pay çok daireli konut binalarına ait. (TÜİK)

DÜNYA EKONOMİSİ

SAVAŞ EMTİAYA YÖNELTİYOR

İran savaşıyla derinleşen enerji krizi, Hürmüz Boğazı'ndaki arz endişeleri ve enflasyon korkusu yatırım fonlarını petrol, altın, bakır ve tarım emtialarına yöneltti. Bloomberg Emtia Toplam Getiri Endeksi yılbaşından bu yana yüzde 29 kazandı; Thomson Reuters CRB Endeksi ise savaşın başladığı 28 Şubat'tan bu yana yüzde 27'nin üzerinde yükseldi. Yatırımcıların emtia pozisyonları 1999'dan bu yana en yüksek seviyelerden birine ulaştı.

LOJİSTİK YENİDEN YAZILIYOR

Günlük yaklaşık 135 geminin geçtiği Hürmüz Boğazı'nda trafik birkaç gemiye kadar gerildi. MSC, Maersk, CMA-CGM ve Hapag-Lloyd yükleri Suudi Arabistan, Irak ve Türkiye üzerinden kara yoluyla taşımaya başladı. Ortadoğu ticaretinde yeni bir "kara köprüsü ekonomisi" filizleniyor. Bu dönüşüm Türkiye için hem fırsat hem risk: transit koridor avantajı öne çıkarken lojistik altyapı üzerindeki baskı da artıyor.

PUTİN PEKİN'DE: SİBİRYA GÜCÜ 2 MASAYA GELDİ

Putin, Rusya'nın Çin'e enerji ihracatını artırmak amacıyla Xi Jinping ile Pekin'de bir araya geldi. Görüşmelerin odağında uzun süredir askıda olan Sibirya Gücü 2 doğal gaz boru hattı projesi var. Ziyaret, Batı yaptırımları altındaki Rusya ile enerji güvenliğini öncelikleyen Çin arasındaki stratejik yakınlaşmanın yeni bir aşamasına işaret ediyor.

Döviz piyasasında enerji belirleyici. Klasik "güvenli liman" yaklaşımının yerini "yüksek faiz ve enerji avantajı" teması alıyor; enerji ihracatçısı para birimleri yeniden değer kazanıyor.

SAF, havacılığın yeni güvenlik aracı. Ortadoğu gerilimi sürdürülebilir havacılık yakıtını (SAF) karbon meselesinin ötesinde bir enerji güvenliği konusuna taşıdı.

AB stratejik sektörleri kilitledi. Savunma, finans ve yarı iletken alanlarında yabancı yatırımlar zorunlu incelemeye tabi tutulacak. Hedef: kritik altyapılara yönelik yabancı nüfuzu sınırlamak.

Madenler okyanusa iniyor. Bakır, nikel ve kobalt talebi derin deniz madenciliğini hızlandırıyor. Pasifik'teki Clarion-Clipperton Bölgesi'nde yaklaşık 30 milyar ton polimetalik nodül rezervi bulunduğu tahmin ediliyor; 2027 dönüm noktası olarak işaret ediliyor.

Afrika'da akaryakıt isyanı büyüyor. Kenya'dan Mozambik'e yükselen yakıt fiyatları can aldı: Kenya'da 4 ölü, Maputo'da ulaşım grevi, Komor Adaları zam kararını geri çekti, Malawi rezervlerinin tükendiğini açıkladı.

ŞİRKETLER

YAPAY ZEKA 8.000 KİŞİNİN İŞİNE MAL OLDU

Standard Chartered, yapay zeka odaklı yeni stratejisi kapsamında küresel iş gücünü yaklaşık 8.000 kişi azaltacağını açıkladı. Banka bu adımı "maliyet kesintisi" olarak değil, düşük katma değerli işlerin otomasyonla ikame edilmesi olarak tanımlıyor. Finans sektöründe yapay zekanın beyaz yakalı istihdamı ne ölçüde dönüştüreceğine dair tartışmayı somut bir örneğe taşıyan adım, sektörün geri kalanı için de bir turnusol niteliği taşıyor.

YERLİ NAVİGASYON BETA'YA ULAŞTI

Başarsoft, yerli navigasyon projesini beta aşamasına taşıdı. Şirket YKB Alim Küçükpehlivan, ürünün kullanıcı kolaylığı ve ekonomik faydanın ötesinde ulusal veri güvenliği boyutuyla da kritik önem taşıdığını vurguladı. Navigasyon verilerinin yabancı platformlarda işlenmesine duyulan kaygının arttığı bir dönemde projenin zamanlaması dikkat çekiyor.

• "Market sektörünün babası" hayatını kaybetti. Japonya'da 7-Eleven zincirini kuran Toshifumi Suzuki, 93 yaşında vefat etti. Ülkedeki ilk market 1974'te Tokyo'nun Toyosu semtinde açılmıştı.
• Çimsa, Mannok'un tamamını aldı. Şirket, İrlanda merkezli Mannok DAC'nin kalan yüzde 5,3'lük azınlık hisselerini 20,48 milyon euro'ya satın aldı. Çimsa, şirketin yüzde 94,7'sini Ekim 2024'te devralmıştı.
• Selpak ve Solo'nun satışına onay çıktı. Eczacıbaşı'nın Sanipak'ını Arch Peninsula'ya devri için yurt içi ve yurt dışı rekabet onayları tamamlandı; diğer koşulların yerine getirilmesi bekleniyor.
• Nissan Çin'de 70 bin aracı geri çağırdı. Gaz pedalı geri dönüş mekanizmasındaki tasarım hatası gerekçesiyle başlatılan geri çağırma sürecinde şirket ücretsiz parça değişimi yapacak.