Kısa Dalga - Türkiye’de “çerçeve yasa” tartışması iki güçlü kaygının arasında ilerliyor. Bir tarafta silahlı örgütün tasfiyesinin açık kurallara bağlanması, silah bırakanların hukuki durumunun belirlenmesi ve çatışmaya dönüş ihtimalinin ortadan kaldırılması beklentisi var. Diğer tarafta ise ağır suçların cezasız kalacağı, devletin taviz verdiği ve mağdurların unutulacağı endişesi bulunuyor.
TBMM’de kurulan Millî Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonunun raporu 18 Şubat 2026’da 47 kabul, iki ret ve bir çekimser oyla kabul edildi. Komisyon, sürecin yalnızca güvenlik politikalarıyla yürütülemeyeceğini; siyasal meşruiyet, toplumsal kabul, hukuk devleti ve demokratik kapasitenin birlikte güçlendirilmesi gerektiğini kayda geçirdi. Rapor aynı zamanda yapılacak düzenlemenin “af” olarak algılanmaması ve hukuki belirlilik taşıması gerektiğini vurguladı.
Bu noktada Kuzey İrlanda örneği önem kazanıyor.
1960’ların sonundan 1998’e kadar devam eden ve “The Troubles” diye anılan Kuzey İrlanda çatışması, Birleşik Krallık ile IRA arasındaki tek boyutlu bir savaş değildi.
Bir tarafta Kuzey İrlanda’nın İrlanda Cumhuriyeti’yle birleşmesini isteyen, çoğunluğu Katolik ve milliyetçi cumhuriyetçiler; diğer tarafta bölgenin Birleşik Krallık içinde kalmasını savunan, çoğunluğu Protestan birlikçiler bulunuyordu. IRA cumhuriyetçi silahlı hareketin en güçlü örgütüydü; Sinn Féin ise aynı siyasal geleneğin seçimlere katılan partisiydi.
Karşı tarafta Ulster Volunteer Force ve Ulster Defence Association gibi silahlı birlik yanlısı örgütler vardı. İngiliz ordusu, Royal Ulster Constabulary adlı polis teşkilatı ve istihbarat birimleri de çatışmanın aktörleri arasındaydı. Güvenlik güçlerinin hukuka aykırı eylemleri ve bazı birlik yanlısı örgütlerle işbirliği yaptığı iddiaları, anlaşmadan sonra açılan soruşturmalara konu oldu.
Çatışmada 3 bin 500’den fazla kişi öldü, yaklaşık 40 bin kişi yaralandı. Birleşik Krallık mevzuatındaki resmî değerlendirmeye göre ölümlerin yaklaşık yüzde 58’inden cumhuriyetçi, yüzde 30’undan birlik yanlısı paramiliterler, yüzde 10’undan güvenlik güçleri sorumluydu. Ölenlerin önemli bölümü sivildi. Birleşik Krallık’ın resmî bilançosu
Bu nedenle Belfast süreci, yalnızca “örgüt üyelerinin eve dönüşü” meselesini değil; iki toplumun aynı devlet düzeni içinde nasıl yaşayacağını, polisin kime hizmet edeceğini ve anayasal geleceğin nasıl belirleneceğini çözmek zorundaydı.
1998 anlaşması bir anda ortaya çıkmadı. 1985 İngiliz-İrlanda Anlaşması, İrlanda hükümetine Kuzey İrlanda konusunda danışma rolü verdi. 1993 Downing Street Deklarasyonu, bölgenin statüsünün ancak halkın rızasıyla değişebileceği ilkesini öne çıkardı.
IRA 1994’te ateşkes ilan etti. Ateşkes 1996’da bozuldu, ancak 1997’de yeniden yürürlüğe girdi. ABD’li Senatör George Mitchell’in başkanlığındaki görüşmelerde taraflardan demokratik yöntemlere bağlılık, güç kullanmama ve silahsızlanma sürecine uyma taahhütleri istendi.
Bu süreçte gizli temaslar, açık müzakereler ve seçim siyaseti birlikte yürüdü. Silahlı örgüt doğrudan hükümet masasında oturmadı; fakat Sinn Féin, IRA ateşkesini sürdürdüğü ölçüde çok partili görüşmelere katıldı.
10 Nisan 1998’de imzalanan Belfast ya da Hayırlı Cuma Anlaşması, Britanya ve İrlanda hükümetleriyle Kuzey İrlanda’daki partilerin büyük bölümünü bir araya getirdi. Demokratik Birlik Partisi anlaşmaya karşı çıktı. Buna rağmen anlaşma 22 Mayıs 1998’de iki ayrı halkoyuna sunuldu: Kuzey İrlanda’da seçmenlerin yüzde 71,12’si, İrlanda Cumhuriyeti’nde yüzde 94,4’ü “evet” dedi. Anlaşmanın resmî metni ve referandum sonuçları
Halkoyları, her itirazı ortadan kaldırmadı. Fakat siyasal liderlere, alınan tartışmalı kararların yalnızca kapalı kapılar ardındaki bir uzlaşmaya değil, toplumsal onaya dayandığını söyleme imkânı verdi.
Barışın birinci yasası: Anayasal statü
Anlaşmanın merkezinde “rıza ilkesi” bulunuyordu. Kuzey İrlanda, halkının çoğunluğu istediği sürece Birleşik Krallık’ın parçası olarak kalacaktı. Gelecekte çoğunluk birleşik İrlanda yönünde oy verirse Britanya hükümeti bu tercihi hayata geçirmekle yükümlü olacaktı.
İngiliz Parlamentosu’nun çıkardığı 1998 Kuzey İrlanda Yasası, bu ilkeyi iç hukuka aktardı ve Kuzey İrlanda Meclisi ile güç paylaşımına dayalı yürütmeyi kurdu. İrlanda Cumhuriyeti de Anayasası’nın 2. ve 3. maddelerini değiştirerek Kuzey üzerindeki doğrudan toprak iddiasını, halkın rızasına dayalı birlik hedefiyle değiştirdi. 1998 Kuzey İrlanda Yasası’nın getirdikleri
Yeni sistem üç ayak üzerine oturdu:
- Kuzey İrlanda’da birlikçi ve milliyetçi partilerin hükümeti paylaşması,
- Kuzey İrlanda ile İrlanda Cumhuriyeti arasında ortak çalışma kurumları kurulması,
- Britanya ve İrlanda hükümetleriyle adalardaki diğer yönetimleri buluşturan kurumsal mekanizmalar oluşturulması.
Mahkûmlar nasıl serbest bırakıldı?
1998 Kuzey İrlanda Ceza Hükümleri Yasası, anlaşmanın en ağır toplumsal maliyet taşıyan bölümünü uyguladı. Hem cumhuriyetçi hem birlik yanlısı örgütlerle bağlantılı mahkûmlar için hızlandırılmış tahliye programı kuruldu.
Fakat bu düzenleme genel af değildi.
Erken tahliye için başlıca şartlar şunlardı:
- Suçun 10 Nisan 1998’den önce işlenmiş olması,
- Suçun Kuzey İrlanda çatışmasıyla bağlantılı nitelikli suçlardan sayılması,
- Mahkûmun bağlı olduğu örgütün tam ve kesin ateşkesi sürdürmesi,
- Kişinin yeniden şiddete veya terör eylemlerine katılma ihtimalinin bulunmaması,
- Müebbet hükümlüler bakımından kamu güvenliği açısından tehlike oluşturmaması.
Başvuruları siyasetçiler değil, bağımsız Ceza İnceleme Komiserleri değerlendiriyordu. Serbest bırakılanlar “lisans” adı verilen koşullu statüye tabi tutuldu. Bir kişinin ateşkese uymayan bir örgütü desteklemesi, yeniden şiddete karışması veya kamuya tehdit oluşturması halinde lisansı askıya alınabiliyor ve kişi cezaevine gönderilebiliyordu.
Nisan 2002’ye kadar 447 kişi bu program kapsamında tahliye edildi. Bunların 206’sı IRA, 32’si INLA; önemli bir bölümü de UDA, UVF ve diğer birlik yanlısı örgütlerle bağlantılıydı.
Mahkûmiyetler ortadan kalkmadı, suçlar hukuken yok sayılmadı, tazminat sorumlulukları kendiliğinden silinmedi. Ancak çok uzun cezalar almış kişiler bakımından fiilî sonuç, tahliye tarihinin ciddi ölçüde öne çekilmesiydi. Bu nedenle mağdur ailelerinin tepkisi son derece güçlüydü.
Buradaki önemli ayrıntı, tahliyelerin IRA’nın bütün silahlarını teslim etmesinden önce gerçekleşmesidir. Tahliye programının büyük bölümü 2000’e kadar tamamlandı; IRA’nın silahlarının tamamının kullanım dışı bırakıldığı ise 2005’te doğrulandı. Kuzey İrlanda modeli, karşılıklı ve denetlenebilir adımların paralel ilerlemesine dayanıyordu.
Silahlar devlete teslim edilmedi
Silahsızlanma süreci için 1997’de Britanya ve İrlanda hükümetleri tarafından Bağımsız Uluslararası Silahsızlanma Komisyonu kuruldu. Komisyonun başına Kanadalı General John de Chastelain getirildi; Finlandiya ve ABD’den üyeler de heyette yer aldı.
Silah bırakma, kameralar önünde bir teslim törenine dönüştürülmedi. Örgütlerin sembolik olarak aşağılanmasının süreci sabote edebileceği kabul edildi. Silahların yeri, miktarı ve etkisizleştirme işlemleri büyük ölçüde gizli tutuldu; komisyon sonuçları kamuoyuna açıkladı.
Silahsızlanmaya katılanların yalnızca bu işlem nedeniyle kovuşturmaya uğramamasını sağlayan sınırlı hukuki dokunulmazlıklar tanındı. Bu koruma, geçmişte işlenen bütün suçları kapsayan bir af değil; silahların bulunması ve imhasının cezai delile dönüşmesini engelleyen işlevsel bir güvenceydi.
IRA 28 Temmuz 2005’te silahlı kampanyasını sona erdirdiğini açıkladı. Komisyon 26 Eylül 2005’te, güvenlik birimlerinin envanter tahminleriyle karşılaştırma yaptıktan sonra IRA’nın kontrolündeki cephaneliğin tamamının kullanım dışı bırakıldığı sonucuna ulaştı. Sürece bir Katolik rahip ile Protestan din adamı da bağımsız tanık olarak katıldı.
Komisyon daha sonraki yıllarda birlik yanlısı örgütlerin ve diğer cumhuriyetçi grupların silahlarını da denetledi. Görev süresi 2011’de sona erdi.
Bu mekanizmanın güçlü yanı, doğrulamanın yalnızca hükümetin veya istihbarat birimlerinin beyanına bırakılmamasıydı. Zayıf yanı ise gizlilik nedeniyle, özellikle birlikçi kamuoyunda “Gerçekten bütün silahlar verildi mi?” kuşkusunun yıllarca sürmesiydi.
Polis teşkilatı yeniden kuruldu
Katolik ve milliyetçi toplumun Royal Ulster Constabulary’ye güveni son derece düşüktü. Teşkilatın yalnızca yüzde 8,3’ü Katolik kökenliydi; polis, birçok milliyetçi tarafından tarafsız bir kamu kurumu değil, birlikçi devlet düzeninin güvenlik gücü olarak görülüyordu.
1999 tarihli Patten Raporu’nun ardından 2000 Polis Yasası çıkarıldı. Royal Ulster Constabulary 2001’de Police Service of Northern Ireland’a dönüştürüldü. Yeni isim ve amblemin yanında şu kurumlar oluşturuldu veya güçlendirildi:
- Farklı partilerin ve bağımsız üyelerin yer aldığı Kuzey İrlanda Polis Kurulu,
- Polis hakkındaki şikâyetleri araştıran bağımsız Polis Ombudsmanlığı,
- İnsan haklarına uygunluğu denetleyen sistem,
- Yerel düzeyde polis-toplum ortaklıkları,
- Katolik ve Protestan adayların eşit sayıda alınmasını öngören geçici “50-50” personel politikası.
Bu politika sonucunda Katolik polislerin oranı yaklaşık on yılda yüzde 8,3’ten yüzde 29,76’ya çıktı. Geçici kota 2011’de sona erdirildi.
Sinn Féin’in yeni polis düzenine açık destek vermesi ise ancak 2007’de gerçekleşti.
Haklar ve eşitlik neden güvenlik paketine dahil edildi?
Belfast Anlaşması, insanların kendilerini Britanyalı, İrlandalı veya her ikisi olarak tanımlama hakkını kabul etti. İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi iç hukukta daha güçlü hale getirildi; Kuzey İrlanda İnsan Hakları Komisyonu ve Eşitlik Komisyonu kuruldu.
Kuzey İrlanda Meclisinin çıkaracağı yasaların insan hakları hükümlerine aykırı olamayacağı kabul edildi. Kamu kurumlarına eşitlik etkisini gözetme yükümlülükleri getirildi. Dil, kültür, vatandaşlık ve kimlik meseleleri güvenlik siyasetinin dışındaki tali konular değil, çatışmanın tekrarını önleyecek güvenceler olarak ele alındı.
IRA bitti mi?
Ana akım IRA’nın silahlı mücadelesi sona erdi. Sinn Féin seçim siyaseti içinde büyüdü ve 2024’te partiden Michelle O’Neill, Kuzey İrlanda’nın ilk milliyetçi başbakanı oldu. Bir zamanlar böyle bir tabloyu engellemek için şiddete başvuran iki siyasal gelenek, bugün aynı yürütmede görev yapabiliyor.
Güvenlik alanındaki değişim de çarpıcı. Resmî istatistiklere göre 2024/25 ve 2025/26 dönemlerinde güvenlik bağlantılı ölüm kaydedilmedi. 2025/26’da silahlı saldırı sayısı kayıtların başladığı 1969’dan bu yana en düşük düzeye geriledi.
Ancak aynı dönemde 19 bombalama olayı, 21 paramiliter tarzı darp ve sekiz silahlı saldırı kaydedildi. birlik yanlısı örgütlerle bağlantılı organize suç ağları ile ayrılıkçı cumhuriyetçi gruplar tamamen ortadan kalkmış değil.
Barış süreci ayrıca ciddi provokasyonlarla karşılaştı. Anlaşmadan yalnızca dört ay sonra ayrılıkçı Real IRA’nın (Gerçek IRA) Omagh’da düzenlediği bombalı saldırıda 29 kişi ve doğmamış iki çocuk öldü, 220 kişi yaralandı. Buna rağmen ana taraflar masadan kalkmadı.
Siyasal kurumlar da kesintisiz işlemedi. Meclis ve hükümet 2000’de kısa süreli, 2002-2007 arasında beş yıl, 2017-2020 arasında üç yıl ve 2022-2024 arasında yaklaşık iki yıl çalışamadı. Her kriz yeni anlaşmalar ve yasal değişikliklerle aşılmaya çalışıldı.
Başarının en büyük açığı
Belfast Anlaşması, mağdurların acısının tanınacağını belirtiyor ancak kapsamlı bir hakikat, adalet ve tazmin mekanizması kurmuyordu. Bu konu yıllarca ertelendi.
Cinayetlerin yaklaşık üçte biri hâlâ çözülebilmiş değil. IRA ve birlik yanlısı örgütlerin eylemleri kadar, güvenlik güçlerinin öldürme olayları ve devlet-paramiliter işbirliği iddiaları da soruşturma konusu olmayı sürdürüyor.
2014 Stormont House Anlaşması bağımsız soruşturma, bilgiye erişim, sözlü tarih ve uzlaşma kurumları önerdi; fakat gerekli yasalar zamanında çıkarılmadı. Britanya hükümeti 2023’te bunun yerine Geçmiş ve Uzlaşma Yasası’nı kabul etti. Yasa, bilgi veren kişilere koşullu dokunulmazlık sağlayan yeni bir komisyon kuruyor; devam eden polis soruşturmalarını, bazı davaları ve ölüm soruşturmalarını durduruyordu.
Düzenleme yalnızca milliyetçilerin değil, birlikçi partilerin, mağdur kuruluşlarının ve İrlanda hükümetinin de tepkisini çekti. İrlanda, yasayı İnsan Hakları Avrupa Mahkemesine taşıdı.
Mayıs 2026’da Britanya Yüksek Mahkemesi, yasanın bazı hükümlerinin Windsor Çerçevesi gerekçesiyle doğrudan uygulanamaz sayılamayacağına karar verdi. Ancak alt mahkemelerin dokunulmazlık hükümlerinin yaşam hakkı, kötü muamele yasağı ve adil yargılanma güvenceleriyle bağdaşmadığı yönündeki kararları —hükümet bunlara itiraz etmediği için— yürürlükte kaldı. Mahkeme ayrıca çatışma sonrası “uzlaşma” amacıyla ağır hak ihlallerinin cezalandırılmamasına izin veren yerleşik bir istisna bulunmadığını belirtti.
Britanya hükümeti şimdi 2023 yasasını değiştirecek yeni Kuzey İrlanda Çatışması Yasa Tasarısı’nı görüşüyor. Ağustos 2026 itibarıyla Avam Kamarasında komite aşamasındaki tasarı; dokunulmazlık sistemini kaldırmayı, soruşturma komisyonunu güçlendirmeyi, bazı yarım kalmış ölüm soruşturmalarını yeniden başlatmayı ve aileler için yeni bilgi edinme mekanizması kurmayı amaçlıyor.
Diğer ülkeler ne yaptı?
Güney Afrika: 1995 tarihli yasa ile Hakikat ve Uzlaşma Komisyonu kuruldu. Af toplu değil bireyseldi; siyasi amaçla bağlantılı eylem hakkında tam açıklama yapanlar başvurabiliyordu. 7 bin 112 başvurunun yalnızca 849’u kabul edildi.
Kolombiya–FARC: 2016 anlaşması; af yasası, Hakikat Komisyonu ve Barış İçin Özel Yargı’yı birlikte kurdu. Savaş suçları ve insanlığa karşı suçlar kapsam dışında tutuldu. Tam hakikat ve sorumluluk kabul eden üst düzey failler onarıcı yaptırımlara tabi oldu. BM yaklaşık 12 bin FARC mensubunun silah bırakmasını doğruladı.
İspanya–ETA: ETA’ya özel kapsamlı bir barış anlaşması veya genel af çıkarılmadı. Örgüt 2011’de şiddeti bıraktı, 2017’de silahsızlandı ve 2018’de dağıldı. Mahkûmiyetler, faili meçhul soruşturmaları ve tazminat yükümlülükleri devam etti; 2011’de kapsamlı mağdur hakları yasası çıkarıldı.
Filipinler–Mindanao: 2014 Bangsamoro Anlaşması, 2018 Organik Yasa ile özerk yönetim ve kademeli silahsızlanmayı eşleştirdi. MILF güçlerinin yüzde 30, yüzde 35 ve kalan bölüm şeklinde aşamalı tasfiyesi, Türkiye’nin başkanlık ettiği uluslararası Bağımsız Silahsızlanma Organı tarafından denetlendi.