Kısa Dalga - Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Zirvesi için Çin'e giden Trump, Şi ve Putin, 18 Kasım'da düzenlenen karşılama töreninde ilk kez birlikte görüntülendi. Trump ve Putin, Şi'nin yanında el sıkışırken bu görüntüler uluslararası basında geniş yer buldu. Üçlü görüşmenin 19 Kasım'da yapılması kararlaştırıldı.
Buluşma, ABD, Rusya ve Çin liderlerinin ilk kez bu formatta bir araya gelmeleri nedeniyle önem taşıyor. Dünyanın en büyük üç askerî gücünün liderlerinin aynı masaya oturması, nükleer güvenlik ve büyük güçler arasındaki rekabetin yönetilmesi açısından da dikkat çekiyor.
Trump, zirveden önce Şi ve Putin ile ayrı ayrı görüştü. Şi ile yapılan görüşmede ticaret ve Hürmüz Boğazı'ndan enerji sevkiyatı, Putin ile yapılan yaklaşık 40 dakikalık görüşmede ise iki ülke arasındaki ilişkiler ve Ukrayna savaşı gündemdeydi.
Üçlü toplantının öne çıkan gündemleri şöyle:
- Nükleer silahlar: ABD ile Rusya arasındaki Yeni START anlaşmasının Şubat 2026'da sona ermesi ve Çin'in büyüyen nükleer kapasitesi.
- Ukrayna: Rusya'nın sürdürdüğü savaşın sona erdirilmesi, yaptırımlar ve Avrupa'nın güvenliği.
- İran: Savaşın bölgesel etkileri, nükleer program ve Hürmüz Boğazı'ndan enerji akışının güvenliği.
- Ekonomi ve teknoloji: ABD-Çin ticaret gerilimi, nadir toprak elementleri, yarı iletkenler ve yapay zekâ.
- Yeni uluslararası düzen: Büyük güçlerin birbirleriyle ilişkileri, Birleşmiş Milletlerin rolü ve Küresel Güney'in yükselen etkisi.
Beyaz Saray nükleer silahların denetimini öncelikli hedef olarak ortaya koyarken Pekin, büyük güçler arasındaki stratejik istikrarı öne çıkarıyor. Rusya ise Ukrayna savaşı ve Batı yaptırımları konusunda kendi taleplerini gündemde tutuyor.
81 yıl sonra neden Yalta hatırlanıyor?
Şıncın toplantısının uluslararası basında en sık karşılaştırıldığı tarihsel olay, Şubat 1945'te gerçekleşen Yalta Konferansı.
İkinci Dünya Savaşı'nın sonuna yaklaşılırken ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt, Sovyet lideri Josef Stalin ve İngiltere Başbakanı Winston Churchill, savaş sonrası Avrupa'nın geleceğini görüşmek üzere Kırım'da buluşmuştu.
Yalta Konferansı, Almanya'nın savaş sonrası yönetimi, Birleşmiş Milletlerin kurulması ve Avrupa'da oluşacak güç dengeleri açısından belirleyici adımlardan biri oldu. Bununla birlikte Avrupa'nın sonraki dönemde iki nüfuz alanına ayrılması yalnızca Yalta'da alınan kararların sonucu değildi; savaşın askerî sonuçları ve izleyen yıllardaki siyasi gelişmeler de bu düzeni şekillendirdi.
Bugünkü karşılaştırmanın merkezinde ise iki soru bulunuyor: ABD, Çin ve Rusya dünyanın geleceğine ilişkin kuralları kendi aralarında mı belirleyecek? Yoksa aralarındaki ekonomik ve askerî rekabet böyle bir anlaşmayı imkânsız mı kılacak?
Uluslararası basın ve düşünce kuruluşlarının yorumları bu iki ihtimal etrafında ayrışıyor.
Dünya basını nasıl yorumladı?
Aşağıdaki bölümler, ilgili yayınların değerlendirmelerinden kısa doğrudan alıntılar ve Türkçe özetler içeriyor. Her yorumun sonunda özgün metne bağlantı bulunuyor.
Chatham House: “Bu bir Yalta değil, Çin'in gösterisi”
İngiltere merkezli Chatham House'un 18 Kasım'da yayımladığı değerlendirmede kurumun direktörü Bronwen Maddox, zirvenin Çin'e diplomatik üstünlük sağladığını, ABD'nin ise elde edebileceği kazanımların sınırlı olduğunu savundu. Maddox'a göre toplantı bir dünya paylaşımından çok siyasi güç gösterisi niteliğinde. Şi'nin ev sahibi olarak üç liderin ortasında bulunması yalnızca protokol açısından değil, Pekin'in diğer iki liderden daha az tavize ihtiyaç duyması bakımından da sembolik önem taşıyor. Yorumda Trump'ın toplantıdan en fazla kayıpla çıkabilecek lider olduğu, Avrupa'nın ise kendi ittifaklarını ve uluslararası hukuk kurumlarını güçlendirmesi gerektiği belirtildi.
Chatham House – Yalta this is not: The Xi–Trump–Putin meeting is China's show and America's loss
The Washington Post: Üç lider, üç ayrı dünya düzeni anlayışı
Amerikan gazetesi The Washington Post, 18-19 Kasım'daki analizinde üç liderin aynı masaya farklı öncelikler ve uluslararası düzene ilişkin farklı tasarımlarla oturduğunu yazdı. Gazeteye göre Washington, nükleer silahlar ve küresel çatışmalar konusunda sonuç almak isterken Moskova, Ukrayna savaşı üzerinden Batı'yla güvenlik ilişkilerini yeniden düzenlemeye çalışıyor. Çin ise büyük güç olarak tanınmak istiyor ancak başka ülkelerin kaderinin onların katılımı olmadan kararlaştırıldığı bir Yalta benzetmesinden rahatsızlık duyuyor. Haberde, Çin'in 19. yüzyılda büyük güçlerin baskısı altında yaşadığı tarihsel deneyimin, Pekin'in bu yaklaşımında etkili olduğu belirtildi.
The Washington Post – Conflicting agendas and a weakened Trump mark historic three-way summit
Lowy Institute: Zirve Çin için de risk taşıyor
Avustralya merkezli Lowy Institute'un The Interpreter yayınındaki analiz, diğer değerlendirmelerden farklı olarak toplantının Çin'e sağlayacağı kazanımların sınırlı olabileceğini savundu. Pekin'in Washington ve Moskova'nın gündeme taşıdığı üçlü format karşısında başlangıçta temkinli davrandığı belirtilen yazıda, böyle bir görüntünün Çin'in Ukrayna savaşına ilişkin tartışmalarda Avrupa'yı dışlayan bir güç olarak algılanmasına neden olabileceği vurgulandı. Analize göre Çin, ABD ve Rusya'dan çok daha küçük bir nükleer cephaneliğe sahip olduğu için üç ülkenin eşit yükümlülükler üstlendiği bir silah kontrol rejimine de mesafeli.
Lowy Institute – Yalta 2.0: A Trump-Xi-Putin summit has little upside for Beijing
Al Jazeera: “Trump'ın egosu, Putin'in taktikleri, Çin'in stratejisi”
Katar merkezli Al Jazeera'nın 19 Kasım tarihli analizinde uluslararası siyaset profesörü Scott Lucas toplantıyı, Trump'ın kişisel diplomasi arayışını, Putin'in taktik hesaplarını ve Çin'in uzun vadeli stratejisini bir araya getiren bir zirve olarak yorumladı. Haberde yer verilen King's College London akademisyeni Vuk Vuksanovic ise yeni bir Yalta'dan söz etmenin erken olduğunu belirtti. Vuksanovic'e göre 1945'te büyük güçler savaş sonrası dünyanın nasıl şekilleneceğine ilişkin daha belirgin bir tasarıma sahipti; bugün ise böyle bir ortak planın ana hatları bile bulunmuyor.
Al Jazeera – What do Trump, Putin and Xi want from their Shenzhen meeting?
Associated Press: Tarihî dönüm noktası mı, unutulacak bir fotoğraf mı?
Amerikan haber ajansı Associated Press (AP), görüşmenin uluslararası ilişkilerde önemli bir dönüşümün başlangıcı olabileceği gibi somut sonuç vermeyen sembolik bir buluşma olarak da kalabileceğine dikkat çekti. AP'ye göre Trump, Şi ve Putin ile kişisel ilişkilerini diplomatik sonuç almak için kullanmayı amaçlıyor. Ancak Ukrayna ve İran savaşlarındaki farklı çıkarlar, ABD ile Çin arasındaki ticaret rekabeti ve nükleer silahların sınırlandırılmasına ilişkin görüş ayrılıkları büyük anlaşmaların önünde engel oluşturuyor. Ajans, görüşmeden önemli bir diplomatik atılım çıkacağına ilişkin beklentilerin uzmanlar arasında düşük olduğunu aktardı.
Associated Press – Nuclear arms and ending wars in Iran and Ukraine will top the agenda
Ahram Online: Büyük güçler dünyayı gayriresmî bir komite gibi yönetebilir
Mısır merkezli Ahram Online'da 18 Kasım'da yayımlanan Alexander Korolev imzalı analiz, toplantıyı uluslararası siyasette daha geniş bir değişimin parçası olarak değerlendirdi. Korolev'e göre İkinci Dünya Savaşı sonrasındaki çok taraflı diplomasi ve kurumlar üzerinden yönetim anlayışı, yerini büyük güç liderlerinin doğrudan pazarlıklarına bırakıyor. Bu durum resmî bir ABD-Çin-Rusya ittifakı anlamına gelmese de Avrupa ve orta ölçekli devletlerin karar alma süreçlerinden dışlanması riskini taşıyor. Korolev, yeni düzende yalnızca hangi kararların alındığının değil, bu kararların görüşüldüğü masaya kimlerin davet edildiğinin de güç ilişkileri tarafından belirlendiğini vurguladı.
Ahram Online – When great powers want to call all the shots, what does it mean for everyone else?
Harvard Belfer Center: Asıl fırsat nükleer silahlanma yarışını durdurmak
Harvard Üniversitesi Belfer Center'dan araştırmacı Hui Zhang, 18 Kasım'da yayımladığı değerlendirmede zirvenin tarihsel önemini nükleer silahların denetimi üzerinden ele aldı. Zhang, Yeni START anlaşmasının Şubat 2026'da sona ermesiyle ABD ve Rusya'nın stratejik nükleer cephaneliklerini sınırlayan bağlayıcı düzenin ortadan kalktığını belirtti. ABD ve Rusya'nın binlerce, Çin'in ise yaklaşık 620 nükleer savaş başlığına sahip olduğu bir ortamda, sayısal eşitliğe dayalı bir anlaşmanın mümkün görünmediğini savundu. Bunun yerine üç liderin nükleer savaşın önlenmesi konusunda ortak ilkeler açıklamasını ve uzmanlar düzeyinde müzakere süreci başlatmasını önerdi.
Belfer Center – What Xi, Trump, and Putin Should Agree on in Shenzhen
Ergin Yıldızoğlu: “Yalta değil, Tianxia”
Cumhuriyet yazarı Ergin Yıldızoğlu ise 19 Kasım tarihli Yalta değil, Tianxia başlıklı yazısında Şıncın buluşmasına farklı bir tarihsel perspektiften yaklaştı.
Yıldızoğlu'na göre 1945 Yalta Konferansı'nda İngiltere gerileyen bir imparatorluk olarak masadaydı; ABD ve Sovyetler Birliği ise yeni dünya düzeninin iki belirleyici gücüne dönüşüyordu.
Bugün de ABD'nin kurduğu uluslararası düzenin kurumları ve kuralları aşınıyor. Ancak Yıldızoğlu, Rusya'nın askerî gücüne rağmen ekonomik ve teknolojik kapasitesiyle küresel bir hegemonya kurabilecek durumda olmadığını, yükselen asıl gücün Çin olduğunu belirtiyor.
Yıldızoğlu, Çin'in hedeflerini açıklamak için tarihsel Tianxia kavramına başvuruyor. Çincede “göğün altındaki her şey” anlamına gelen kavram, imparatorluk döneminde Çin'i siyasal ve kültürel merkeze yerleştiren bir dünya anlayışını ifade ediyordu.
Yıldızoğlu'na göre bugünkü Çin politikasında bu tarihsel anlayışın izleri bulunuyor. Ancak Çin'in hedefi mutlaka ABD'nin yerini alarak bütün dünyayı yönetmek değil; ülkelerin ekonomik, diplomatik ve teknolojik kararlarında Çin'in çıkarlarını hesaba katmak zorunda olduğu bir uluslararası ortam oluşturmak olabilir.
Bu yaklaşımın dayanakları arasında Kuşak ve Yol Girişimi, teknoloji yatırımları, Küresel Güney ülkeleriyle ilişkiler, ticaret ağları ve Çin'in askerî kapasitesindeki büyüme bulunuyor.
Yıldızoğlu, Çin'in Küresel Yönetişim Girişimi'ni de bu çerçevede değerlendiriyor: Pekin mevcut uluslararası kurumları ortadan kaldırmaktan çok, bu kurumların güç dağılımını ve karar alma önceliklerini değiştirmeye çalışıyor.
Ancak Yıldızoğlu, Çin'in büyüyen etkisinin otomatik olarak yeni bir hegemonya kurma isteğine dönüştüğünü söylemenin de doğru olmadığı görüşünde.
Çin'in ekonomik çekim gücü ve askerî kapasitesi arttıkça dünya düzeninde daha büyük bir rol üstlenmesi kaçınılmaz görünse de bunun hangi biçimi alacağı henüz belirsiz.
Yıldızoğlu'nun temel sorusu da burada ortaya çıkıyor: Çin, ülkelerin kendi ağırlığını kabul ettiği çok merkezli bir uluslararası ilişki düzeni mi oluşturacak, yoksa ABD'nin geçmişte üstlendiğine benzer küresel hegemonya rolüne mi yönelecek?
Ergin Yıldızoğlu – Yalta değil, Tianxia, Cumhuriyet, 19 Kasım 2026.
Çin, ABD'nin yerini almaya mı hazırlanıyor?
Şıncın zirvesine ilişkin yorumların ortak noktalarından biri, Çin'in artık yalnızca ABD ile rekabet eden ekonomik bir güç olarak değerlendirilemeyeceği.
Pekin, uluslararası ticaretteki ağırlığının yanında nadir toprak elementleri, bataryalar, elektrikli araçlar, dijital altyapı ve yapay zekâ alanlarında da etkisini artırıyor.
Bununla birlikte Çin'in güçlenmesi, bütün ülkelerin Pekin liderliğinde birleşeceği bir düzenin kurulacağı anlamına gelmiyor.
Pekin'in egemenlik ve içişlerine karışmama ilkelerine yaptığı vurgu ile Güney Çin Denizi ve Tayvan çevresindeki askerî faaliyetleri arasında farklı ülkelerin dikkat çektiği gerilimler bulunuyor.
Benzer biçimde Çin'in Küresel Güney ülkelerine altyapı ve finansman olanakları sunması, bu ülkelerin tamamının Çin'in siyasi önceliklerini paylaşacağı anlamına gelmiyor.
Bu nedenle Yıldızoğlu'nun Tianxia yorumuyla Lowy Institute'un Çin açısından riskleri vurgulayan analizi aynı temel sorunun iki farklı yönüne işaret ediyor: Çin'in yükselişi, ona küresel liderlik rolü kazandıracak mı, yoksa yeni ve daha karmaşık yükümlülükler mi getirecek?
Avrupa ve Ukrayna neden endişeli?
Şıncın buluşmasının en önemli tartışmalarından biri, toplantının dışında kalan ülkelerin geleceği.
Ukrayna'nın güvenliği konusunda Rusya ve ABD'nin görüşmesi, Kiev'in müzakerelerdeki yerinin ne olacağı sorusunu gündeme getiriyor.
Avrupa ülkeleri açısından ise Rusya ile kurulabilecek yeni güvenlik ilişkilerinin kendi katılımları olmadan belirlenmesi önemli bir kaygı kaynağı.
Bu durum, Chatham House ve Washington Post analizlerinde de öne çıkıyor.
Benzer bir sorun Tayvan için söz konusu. Tayvan yönetimi, ABD ile Çin arasındaki diplomatik pazarlıkların kendi güvenliği ve geleceği üzerinde yaratabileceği sonuçları yakından izliyor.
Şıncın zirvesinin yeni bir Yalta olarak adlandırılmasının temelindeki kaygı da bu: Büyük güçlerin uzlaşması, masada bulunmayan ülkelerin egemenlik ve güvenlik taleplerinin geri plana itilmesine yol açabilir.
Ancak mevcut durumda üç liderin böyle bir dünya paylaşım planında anlaştığına ilişkin doğrulanmış bir sonuç bulunmuyor.
Üçlü zirveden nasıl bir dünya düzeni çıkacak?
Şıncın toplantısı, uluslararası siyasetin üç büyük aktörünün dünya güvenliği ve ekonomi konusundaki sorunları doğrudan tartışması bakımından tarihsel önem taşıyor.
Bununla birlikte liderlerin aynı masada bulunmaları, ortak bir uluslararası düzen tasarladıkları veya dünyayı nüfuz alanlarına bölmek üzere anlaştıkları anlamına gelmiyor.
Uluslararası yorumların bir bölümü zirveyi Çin'in diplomatik başarısı olarak değerlendirirken, diğerleri Pekin'in Avrupa'yla ilişkilerinin zarar görebileceğini ve görüşmenin sembolik düzeyde kalabileceğini savunuyor.
Ergin Yıldızoğlu ise tartışmayı daha uzun vadeli bir soruya bağlıyor: ABD hegemonyasının zayıfladığı koşullarda Çin, kendi merkezî ağırlığını kabul ettiren bir ilişkiler ağı mı geliştirecek, yoksa yeni bir küresel hegemonya mücadelesinin tarafı mı olacak?
Şıncın'daki Trump-Şi-Putin zirvesinin önemi, yalnızca üç liderin hangi anlaşmalara imza atabileceğinde değil; uluslararası kuralların gelecekte kimler tarafından, hangi kurumlarda ve hangi ülkelerin katılımıyla belirleneceği sorusunu yeniden gündeme getirmesinde yatıyor.