PELİN ÜNKER
Antalya'da bir yanda hükümetlerin iklim pazarlığı, diğer yanda çevre hareketlerinin fosil yakıtlardan çıkış çağrısı olacak.
Bugün başlayacak Birleşmiş Milletler (BM) İklim Konferansı COP31'e ev sahipliği yapan Türkiye, ulaşımda, binalarda ve sanayide elektrik kullanımının dünya genelinde yaygınlaştırılmasını öne çıkarıyor. Ancak kendi enerji geleceğinde kömür, petrol ve doğal gaz da yerini koruyor.
Türkiye'nin zirveden dört gün önce açıkladığı Milli Enerji 2040 vizyonu bu tartışmayı somutlaştırdı. Güneş ve rüzgar yatırımlarının büyütülmesi hedeflenirken kömürden çıkış takvimi açıklanmadı. Petrol ve doğal gaz yatırımlarının da süreceği duyuruldu.
COP31 gündemi: Fosil yakıtlar nerede?
9-20 Kasım'daki konferansta Türkiye, başkanlığı üstlenirken müzakerelere Avustralya öncülük edecek. Emisyon azaltımı, adil geçiş, uyum, finansman, kayıp ve zararlar ile karbon piyasaları görüşülecek.
Türkiye'nin "Uygulama COP'u" yaklaşımındaki Eylem Gündemi, taahhütleri projelerle hayata geçirmeyi amaçlıyor. Temiz enerji, sıfır atık, gıda güvenliği, dirençli şehirler ve sağlık, 10 öncelik arasında.
Fosil yakıtlardan çıkış, başkanlığın Eylem Gündemi'nde ayrı bir öncelik olarak yer almıyor. 10 Kasım'daki enerji ve ulaştırma gününün alt başlıkları arasında da bulunmuyor. Tematik takvimde elektrikleşme, arz güvenliği, şebeke, enerji çeşitlendirmesi, verimlilik ve sürdürülebilir ulaşım sıralanıyor.
Şirketler de COP31 oturumlarında yer alacak. Yeşil Bölge'nin 9 Kasım programında Rönesans Holding sağlık altyapısında iklim dayanıklılığı, Yaşar Holding ve Pınar tarımsal sanayide dönüşüm, Sütaş döngüsel gıda ve tarım sistemleri, Türkiye İş Bankası ise iklime uyum yatırımları başlıklarında listeleniyor.
Elektrikleşme fosilden çıkışı sağlayacak mı?
Başkanlık, 2035'e kadar dünya genelinde kullanılan enerjinin yüzde 35'inin elektrikten karşılanmasını hedefliyor. Bu hedef, elektriğin ne kadarının yenilenebilir kaynaklardan üretileceğini göstermiyor. Elektrikleşmenin temiz enerji arzı, şebeke, depolama ve verimlilik yatırımlarıyla desteklenmesi öngörülüyor.
Greenpeace Türkiye, TEMA Vakfı, WWF-Türkiye ve SEFiA dahil 17 kuruluşun oluşturduğu İklim Ağı, kömür teşviklerinin devamını eleştiriyor. Yeni kömür projelerinin durdurulmasını, kömüre yönelik kamu desteklerinin sonlandırılmasını ve çalışanlarla yöre halkını koruyacak adil geçiş politikalarını istiyor. Ağ, yüzde 100 yenilenebilir kaynaklara dayalı elektrik sistemini savunuyor.
Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi öğretim üyesi Doç. Dr. Doğukan Doğu Yavaşlı, İklim Masası için yazdığı değerlendirmede, "Yenilenebilir enerji yatırımlarının büyümesi önemli ama bunun fosil yakıt kullanımında kalıcı bir azalmaya dönüşmesi gerekiyor" diyor.
Türkiye'nin emisyon hedefi neden eleştiriliyor?
Türkiye, COP30 öncesinde BM'ye sunduğu taahhütte 2035 emisyonlarını, arazi kullanımı, arazi kullanımı değişikliği ve ormancılık dahil, 643 milyon ton karbondioksit eşdeğeriyle sınırlamayı hedefledi. Azaltım, bugünkü emisyonlara değil gelecekteki emisyon artışını öngören referans senaryoya göre hesaplanıyor.
BM Çevre Programının (UNEP) 21 Ekim tarihli Emisyon Açığı Raporu'na göre Türkiye, mevcut politikalarla 2035 hedefine ulaşabilir. Rapor, ek önlem gerektirmemesini hedefin yeterince güçlü olmadığının göstergesi sayıyor.
Türkiye ise taahhüdünü ulusal koşullarıyla uyumlu en yüksek çaba olarak tanımlıyor. 2053 net sıfır hedefini yineliyor, uluslararası finansman ve teknoloji desteği istiyor.
COP30'da fosil yakıtlar neden tartışıldı?
2023'teki COP28'de ülkeler, enerji sistemlerinde fosil yakıtlardan adil ve hakkaniyetli biçimde uzaklaşmaya katkı sunmaya çağrılmıştı.
Belém'deki COP30'da uzlaşma sağlanamayan fosilden uzaklaşma yol haritasını Brezilya başkanlığı müzakereler dışında hazırladı. 3 Kasım'da ormansızlaşmayı durdurmaya yönelik belgeyle birlikte açıklanan yol haritaları, ortak COP kararı değil, başkanlığın gönüllü katkıları.
Greenpeace, Brezilya'nın yol haritasını önemli bulmakla birlikte açık bir fosilden çıkış takvimi içermemesini eleştiriyor. COP31'de ise 2035'e kadar yüzde 35 küresel elektrikleşme hedefinde uzlaşılmasını, bunun yenilenebilir enerjinin fosil yakıtların yerini almasını sağlayacak şekilde uygulanmasını istiyor.
COP31'de fosilden çıkışı kim tartışacak?
Fosilden çıkış, BM İklim Değişikliği Sekretaryasının yayımladığı resmi yan etkinlik listesinde birden fazla toplantıda yer alıyor.
10 Kasım'daki hukuki hesap verebilirlik oturumunda Tuvalu'nun iklim değişikliğinden sorumlu bakanı ile Greenpeace, ClientEarth ve WWF dahil kuruluşların temsilcilerinin konuşması öngörülüyor. 18 Kasım'daki fosil yakıtsız bölgeler oturumunda Irene Vélez Torres, Vanuatu İklim Değişikliği Bakanı Ralph Regenvanu ve PAIRVI'dan Soumya Dutta listeleniyor.
9 Kasım'da Avustralya Pavilyonu'nda da Türkiye ve Avustralya sivil toplumunun çıkış çağrısı ele alınacak. Yan etkinlikler, ülkelerin ortak takvimde uzlaşacağı anlamına gelmiyor.
Halkların İklim Zirvesi'nin önceliği ne?
COP31 ile aynı dönemde, 14–18 Kasım'da Antalya'da Halkların İklim Zirvesi düzenlenecek. Organizatörlere göre Glasgow ve Belém'deki "People's COP" buluşmalarının devamı olan zirve, kadınların, işçilerin, köylülerin ve yaşam alanlarını savunanların taleplerini buluşturacak. Destekçileri arasında Greenpeace Türkiye, Türk Tabipleri Birliği, Uluslararası Af Örgütü ve DİSK'e bağlı sendikalar bulunuyor.
14 Kasım'da planlanan yürüyüş ve mitingle başlayacak zirvede, 15 Kasım doğanın haklarına, 16 Kasım fosilden çıkış ve enerji demokrasisine, 17 Kasım demokrasi ve barışa, 18 Kasım gıda egemenliği ve agroekolojiye ayrılıyor.
16 Kasım'da İklim Ağı fosilden çıkış ve adil geçişi, Oxfam dönüşümün maliyetini, Heinrich Böll Stiftung İstanbul enerji kararlarına katılımı, GAIA atıkla fosil yakıt ilişkisini tartışacak. Rosa-Luxemburg-Stiftung'un oturumu ise kayıp ve zararların bedelini kimin ödeyeceğine odaklanacak.
Alternatif programda yerel çevre mücadeleleri, sağlık ve insan hakları da var. Ege Çevre ve Kültür Platformu (EGEÇEP) 15 Kasım'da Aliağa'daki ekolojik yıkımı, Peace Boat 17 Kasım'da savaşların çevresel bedelini ele alacak. 18 Kasım'da Türk Tabipleri Birliği iklim krizinin sağlık etkilerini, Uluslararası Af Örgütü çevre savunucularının adil geçişteki rolünü tartışacak.
COP31'de yemek: Yerel menü, düşük karbon iddiası
Bakanlık, zirve boyunca Yeşil Bölge'yi 1,5 milyon kişinin ziyaret etmesini bekliyor.
Alanda 22 restoran ve 85 kiosk bulunacak, helal, vegan, vejetaryen ve glütensiz seçenekler sunulacak. "7 Bölge 7 Mutfak” yaklaşımıyla yöresel yemekler ve sıfır atık mutfak uygulamaları tanıtılacak. AA’nın 21 Ekim tarihli haberine göre liderlere şiş köfte, piyaz ve kabak tatlısı da sunulacak.
Bakanlık, yerel ve mevsimsel ürünlerle "düşük karbonlu menüler” hedefliyor. Ürünlerin yüzde 51'inin en fazla 80 kilometre uzaklıktaki firmalardan alınacağını bildiriyor. Ancak bilgi notunda oranın nasıl hesaplandığı ve menülerin karbon ayak izi belirtilmiyor.
COP31'in maliyeti ve başarısı nasıl ölçülecek?
Bakanlık alanı "yaşayan bir iklim laboratuvarı" olarak tanımlıyor. Ancak paylaştığı notlarda toplam emisyon, azaltım hedefi ve karbon dengelemenin ayrıntıları açıklanmıyor. Zirvenin bütçesi ve kamu kaynaklarıyla sponsor katkılarının dağılımı da belirtilmiyor.
Bakan Murat Kurum, Yeşil Bölge'nin "festival alanına döneceğini" söylüyor. Mavi Bölge'deki tropikal bahçede ise Bakanlığa göre 10 türden 20 bin kelebek bulunuyor. Bakanlığın notunda, kelebeklerin taşınması ve bahçenin enerji tüketiminden kaynaklanan çevresel etkiler açıklanmıyor.
Yavaşlı'ya göre başarı, iklim değişikliğinin etkilerine karşı önlemler için ayrılan paranın ihtiyaç duyulan yerlere ulaşması ve risklerin azalmasıyla ölçülmeli.