Dünya Çocuk Hakları Günü: Türkiye'de tablo ne söylüyor?

Çocukların eğitimden korunmaya kadar birçok hakkı var. Ancak veriler yoksulluk, çocuk işçiliği ve önlenebilir ölümlerin sürdüğünü gösteriyor. Türkiye'de de her 100 çocuktan yüzde 37'si risk altında.

PELİN ÜNKER

Bir çocuk okula gitmenin, oyun oynamanın ve kötü muameleden korunmanın birer hak olduğunu biliyor mu?

Haklarını bilmek, başına geleni anlatmasını ve yardım istemesini kolaylaştırabilir. Onu dinlemek ve korumak ise yetişkinlerin ve kurumların sorumluluğu. Her yıl 20 Kasım'da çocuk hakları üzerine yazılar yazılıyor, açıklamalar yapılıyor. Peki bir 20 Kasım'dan ötekine çocukların hayatında ne değişiyor?

Birleşmiş Milletler (BM) Genel Kurulu, 20 Kasım 1959'da kabul ettiği Çocuk Hakları Bildirgesi'nde her çocuğun eğitim, oyun, yeterli beslenme ve barınma hakkı olduğunu ilan etti. Bildirge, çocukların ihmalden, kötü muameleden ve sömürüden korunmasını da öngörüyor.

Peki bugün Türkiye'de çocuklar yeterli beslenebiliyor mu? Okula devam edebiliyor mu? Sağlıklarına ya da eğitimlerine zarar verecek işlerden korunabiliyor mu?

Çocukların haklarını bilmesi neden önemli?

BMGenel Kurulunun 20 Kasım 1959'da kabul ettiği Çocuk Haklarına Dair Sözleşme, ön sözünde 1959 Bildirgesi'ne atıf yapıyor. Bildirge'deki ilkeleri ayrıntılandıran sözleşme, taraf devletlere çocuk haklarını güvence altına almak için bağlayıcı yükümlülükler getirdi. Sözleşmenin 42'nci maddesi, devletlere sözleşmenin ilkelerini ve hükümlerini hem çocuklara hem yetişkinlere uygun ve etkili yollarla duyurma görevi de veriyor.

Çocuk Haklarına Dair Sözleşme, BM'de 1959 yılında kabul edildi

Sözleşmenin 12'nci maddesi, çocuğa kendisini ilgilendiren konularda görüşünü ifade etme hakkı tanıyor. Örneğin bir çocuğun kimle yaşayacağına ilişkin bir dava görülürken çocuğa görüşünü anlatma fırsatı verilmeli. Görüşüne yaşı ve olgunluğu ölçüsünde ağırlık verilmeli. Böylece çocuk, kendisiyle ilgili bir karar alınırken ne düşündüğünü ve neye ihtiyaç duyduğunu anlatabiliyor.

Her çocuk sağlıklı büyümek için gereken koşullara sahip mi?

Sözleşmenin 27'nci maddesi, her çocuğun gelişimine elverişli bir yaşam düzeyine hakkı olduğunu belirtiyor. Devletlerin gerektiğinde ailelere özellikle beslenme, giyim ve barınma alanlarında destek sağlamasını öngörüyor.

Türkiye İstatistik Kurumunun (TÜİK) 2025 araştırmasına göre Türkiye'de her 100 çocuktan yaklaşık 37'si yoksulluk veya sosyal dışlanma riski altında. Genel nüfusta bu sayı yaklaşık her 100 kişide 28. Çocuklarda risk oranı bir önceki araştırmaya göre yüzde 38,9'dan yüzde 36,8'e gerilese de genel nüfusun yaklaşık 9 puan üzerinde. Gösterge, gelir yoksulluğunun yanı sıra maddi ve sosyal yoksunluğu ve hanedeki düşük çalışma yoğunluğunu da hesaba katıyor.

Yaş büyüdükçe okullaşma nasıl değişiyor?

BM Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'nin 28'inci maddesi, devlete okula düzenli devamı teşvik etme ve okuldan ayrılmaları azaltma görevi veriyor.

Milli Eğitim Bakanlığına göre 2025-2026 eğitim öğretim yılında net okullaşma oranı 6-9 yaşta yüzde 98,46, 10-13 yaşta yüzde 98,16 oldu. 14-17 yaş grubunda ise oran bir önceki eğitim yılına göre 0,67 puan artarak yüzde 87,09'a çıktı.

Okula kaydın ardından bir başka soru geliyor. Öğrenciler derslere ne kadar düzenli devam ediyor? MEB'in 2025 yıl sonu raporuna göre 20 gün veya daha fazla devamsızlık yapanların oranı genel ortaöğretimde yüzde 27,74, mesleki ve teknik ortaöğretimde yüzde 49,78 oldu. Mesleki ve teknik ortaöğretimde yaklaşık her iki öğrenciden biri en az 20 gün okula gitmedi.

TÜİK'in Hanehalkı İşgücü Araştırmasına göre 15-17 yaş grubunda ne eğitimde ne de istihdamda olan çocukların oranı 2024'te yüzde 10,8'den 2025'te yüzde 11,5'e yükseldi.

Çocuklar tehlikeli işlerden nasıl korunuyor?

Çocuk Hakları Bildirgesi, çocukların sağlıklarına, eğitimlerine veya gelişimlerine zarar verebilecek işlerden korunmasını öngörüyor. BM Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'nin 32'nci maddesi de devletlere asgari çalışma yaşını belirleme, çalışma saatlerini ve koşullarını düzenleme görevi veriyor.

TÜİK'e göre 2025'te 15-17 yaş grubunda 882 bin çocuk çalışıyordu. Bu yaş grubunda çalışanların oranı 2024'te yüzde 22,3 iken 2025'te yüzde 22,8'e çıktı. TÜİK'in ayrı bir çocuk iş gücü araştırmasına göre 2019'un son üç ayında 5-14 yaş grubunda çalışan 146 bin çocuğun yaklaşık üçte ikisi tarımdaydı.

Ülkeler, çocukları tehlikeli işlerden korumak ve bununla ilgili düzenlemeler yapmakla yükümlü

İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği (İSİG) Meclisinin kayıtlarına göre 2024-2025 eğitim yılında en az 72, 2025-2026 eğitim yılında ise en az 95 çocuk çalışırken hayatını kaybetti. 2025-2026 eğitim yılında kayda geçen ölümlerin 37'si tarımda, 27'si sanayide, 18'i inşaatta ve 13'ü hizmet sektöründeydi.

İSİG Meclisi, Eylül 2026'da sekiz, ekimde dokuz çocuğun çalışırken hayatını kaybettiğini bildirdi. İki ayda hayatını kaybeden 17 çocuğun dokuzu 14 yaşında veya daha küçüktü. Ölümlerin yedisi tarımda, dördü inşaatta gerçekleşti.

Bir çocuk şiddete uğradığında ne olmalı?

Sözleşmenin 19'uncu maddesine göre devlet, çocuğu şiddet, ihmal ve istismardan korumak için önlem almakla yükümlü. Bu önlemler,

istismarın tespit edilmesini, bildirilmesini ve soruşturulmasını, çocuğa ihtiyaç duyduğu desteğin sağlanmasını da kapsıyor.

Adalet Bakanlığı verilerine göre 2025'te çocukların cinsel istismarı suçundan başsavcılıklara 33 bin 407 yeni dosya geldi. Ceza mahkemeleri aynı yıl bu suçtan 15 bin 84 dosyayı karara bağladı. Çocuğun yardım isteyebileceği bir yere erişmesi ve süreç boyunca korunması da sözleşmenin devlete yüklediği sorumluluklar arasında.

Devlet çocukların yaşam hakkını nasıl korumalı?

Sözleşmenin 6'ncı maddesi, her çocuğun yaşama hakkını tanıyor. Devletlere çocukların hayatta kalmasını ve gelişmesini mümkün olan en geniş ölçüde güvence altına alma görevi veriyor.

Fikir ve Sanat Atölyesi Derneği (FİSA) Çocuk Hakları Merkezi'nin yayımladığı iki bilgi notuna göre 2026'nın ilk sekiz ayında Türkiye'de en az 542 çocuk önlenebilir nedenlerle hayatını kaybetti.

Merkezin kayıtlarına göre 133 çocuk trafik kazalarında, 57 çocuk da çalışırken yaşamını yitirdi. Aynı dönemde 31 çocuk intihar sonucu, 18 çocuk akran şiddeti nedeniyle, 12 çocuk ise bireysel silahlanmayla bağlantılı olaylarda hayatını kaybetti. Merkez, en az 60 çocuğun ölümünü de kamu kurumlarında yaşanan olaylar veya kamu görevlilerinin eylem ve ihmalleri kapsamında değerlendirdi.

Sözleşme Türkiye için ne anlama geliyor?

27 Ocak 1995'te Resmi Gazete'de yayımlanan sözleşme, Türkiye açısından 4 Mayıs 1995'te yürürlüğe girdi. Türkiye, sözleşmedeki hakları ayrım gözetmeden güvence altına almayı ve çocukları ilgilendiren kararlarda çocuğun üstün yararını öncelikli olarak gözetmeyi üstlendi. Anayasa'nın 90'ıncı maddesi uyarınca, usulüne uygun biçimde yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin uluslararası sözleşmelerle kanunlar aynı konuda farklı hükümler içerdiğinde sözleşme hükümleri esas alınıyor.

Türkiye, sözleşmenin bilgiye erişimle ilgili 17'nci maddesine, eğitimin amaçlarını düzenleyen 29'uncu maddesine ve azınlıklara mensup çocukların kültürlerini yaşama, dinlerini uygulama ve dillerini kullanma haklarını düzenleyen 30'uncu maddesine çekince koydu. Bu hükümleri Anayasa ve Lozan Antlaşması'na uygun biçimde yorumlama ve uygulama hakkını saklı tuttu. BM Çocuk Hakları Komitesi, 2023'teki Türkiye değerlendirmesinde çekincelerin geri çekilmesinin değerlendirilmesi çağrısını yineledi.

Gündem Haberleri