Kısa Dalga - SAMER Saha Araştırmaları Merkezi, resmi adı "Milli Dayanışma ve Toplumsal Bütünleşmenin Güçlendirilmesine Dair Kanun" olan ve kamuoyunda Çerçeve Yasa diye anılan düzenlemeye ilişkin araştırmasının sonuçlarını yayımladı. Araştırma, yasanın genel olarak desteklendiğini; buna karşılık kalıcı barışın sağlanması için tek başına yeterli görülmediğini ortaya koydu.
Bulgulara göre katılımcılar, yasanın uygulanması sırasında sorun çıkmasını ve süreci tamamlayacak devam yasalarının çıkarılmamasını önemli riskler olarak görüyor. Anadilde eğitimden kayyım uygulamasının kaldırılmasına, ceza mevzuatındaki değişikliklerden yerel yönetimlerin güçlendirilmesine kadar dokuz reform başlığının tamamına verilen destek yüzde 80'in üzerinde.
Araştırma 21 ilde çevrimiçi yapıldı
Araştırma 8-20 Ağustos 2026 tarihleri arasında Diyarbakır, İstanbul, Van, Mardin, Ankara, İzmir, Batman, Adıyaman, Şanlıurfa, Gaziantep, Ağrı, Adana, Balıkesir, Malatya, Muş, Şırnak, Mersin, Hakkari, Bingöl, Bursa ve Tekirdağ'da yaşayan 1.166 kişinin çevrimiçi katılımıyla gerçekleştirildi.
SAMER, çalışmanın amacını kamuoyunun düzenlemeye ilişkin bilgi düzeyini, destek ve eleştiri noktalarını, beklentilerini ve kaygılarını ortaya koymak olarak açıkladı. Rapor, katılımcıların büyük çoğunluğunun yasa hakkında bilgi sahibi olduğunu belirtiyor; ancak bu bilgi düzeyine ilişkin ayrı bir oran paylaşmıyor.
EDİTÖR NOTU: Rapor, örneklemin yüzde 60,4'ünü YSP/HDP seçmenleri oluşturuyor. Bu nedenle bulgular araştırmaya katılan grubun eğilimlerini gösteriyor; Türkiye seçmeninin tamamını temsil eden bir kamuoyu yoklaması olarak okunmamalı.
Örneklemin 14 Mayıs 2023 genel seçimindeki oy tercihi
Katılımcıların yüzde 60,4'ü 14 Mayıs 2023 seçimlerinde YSP/HDP'ye, yüzde 12,3'ü AK Parti'ye, yüzde 10'u CHP'ye oy verdiğini belirtti. Oy kullanmadığını söyleyenlerin oranı yüzde 14,7 oldu. SOL Parti, TKP ve TİP seçmenleri yüzde 1,3; MHP ve Yeniden Refah Partisi seçmenleri yüzde 0,5'er; Zafer Partisi seçmenleri yüzde 0,3 oranında temsil edildi.
Destek yüksek, yeterlilik inancı düşük
Katılımcıların yüzde 37,3'ü Çerçeve Yasa'yı kesinlikle desteklediğini, yüzde 40,4'ü desteklediğini söyledi. Böylece toplam destek yüzde 77,7'ye ulaştı. Düzenlemeye karşı çıkanların toplam oranı yüzde 4,7'de kaldı; yüzde 17,6 ise ne desteklediğini ne de karşı çıktığını belirtti.
Şekil 1. Çerçeve Yasa'ya genel destek
Seçmen gruplarına göre toplam destek YSP/HDP seçmenlerinde yüzde 90,3'e çıktı. Destek CHP seçmenlerinde yüzde 64,1, AK Parti seçmenlerinde yüzde 58,4 olarak ölçüldü.
Buna karşılık katılımcıların yüzde 38'i düzenlemeyi kalıcı barış için kesinlikle yetersiz, yüzde 40,7'si yetersiz buldu. Yetersiz bulanların toplamı yüzde 78,7 olurken, yeterli bulanlar yüzde 6,9'da kaldı; yüzde 14,4 kararsız olduğunu belirtti.
Şekil 2. Düzenlemenin kalıcı barış için yeterliliğine ilişkin değerlendirme
Yetersizlik değerlendirmesi CHP seçmenlerinde yüzde 91,4, YSP/HDP seçmenlerinde yüzde 89,6, SOL Parti, TKP ve TİP seçmenlerinde yüzde 80, oy kullanmayanlarda yüzde 63,1 oldu. AK Parti seçmenlerinin yüzde 37,5'i düzenlemeyi yetersiz buldu, yüzde 37,5'i kararsız kaldı, yüzde 25'i yeterli gördü.
Uygulama süreci güvenin ana sınavı
Katılımcıların yüzde 47,1'i yasanın uygulanması sırasında sorun yaşanacağını, yüzde 33,1'i kısmen sorun yaşanacağını düşünüyor. Tamamen veya kısmen sorun bekleyenlerin toplamı yüzde 80,2'ye ulaşıyor. Sorun beklemeyenler yüzde 11,7, fikri olmadığını söyleyenler yüzde 8,1.
Şekil 3. Uygulama sorunları yaşanacağı beklentisi
Yasanın tamamen veya kısmen uygulama sorunları yaşayacağını düşünenlerin oranı CHP seçmenlerinde yüzde 89,8, YSP/HDP seçmenlerinde yüzde 85,4, diğer sol parti seçmenlerinde yüzde 80, AK Parti seçmenlerinde yüzde 71,6 olarak hesaplandı.
Devam yasalarının çıkmayacağı konusunda katılımcıların yüzde 52,6'sı kaygılı, yüzde 34,4'ü kısmen kaygılı. Böylece tamamen veya kısmen kaygı duyanların toplamı yüzde 87'ye çıkarken kaygı taşımayanların oranı yüzde 13'te kaldı.
Şekil 4. Devam yasalarının çıkmayacağına ilişkin kaygı
Devam yasalarının çıkmamasından açıkça kaygı duyduğunu söyleyenlerin oranı SOL Parti, TKP ve TİP seçmenlerinde yüzde 80, CHP seçmenlerinde yüzde 68,4, YSP/HDP seçmenlerinde yüzde 55,4, oy kullanmayanlarda yüzde 52,6 oldu. YSP/HDP seçmenlerinin ayrıca yüzde 37,6'sı kısmen kaygı duyduğunu belirtti. AK Parti seçmenlerinde ise yüzde 45,8 ile 'hayır' yanıtı öne çıktı; yüzde 26,4 kaygılı, yüzde 27,8 kısmen kaygılı olduğunu söyledi.
Katılımcıların yüzde 88,9'u ilk beş ay içinde devam yasası istiyor
Katılımcıların yüzde 66,8'i devam yasalarının uygulama başlar başlamaz çıkarılmasını istedi. Üç ila beş ay içinde çıkarılmasını isteyen yüzde 22,1'lik kesim de eklendiğinde, ilk beş ay içinde yeni düzenleme bekleyenlerin oranı yüzde 88,9'a ulaşıyor. Altı-dokuz ay seçeneğini işaretleyenler yüzde 4,5, bir yıl sonrasını tercih edenler yüzde 3,2, daha ileri tarihleri isteyenler yüzde 3,4 oldu.
Şekil 5. Devam yasalarının çıkarılması için tercih edilen zamanlama
MGK teyit-tespit raporu şartına karşı çıkanlar daha fazla
PKK militanlarının düzenlemeden yararlanmasının silahların tamamen bırakıldığına ilişkin Millî Güvenlik Kurulu teyit-tespit raporuna bağlanmasına kesinlikle karşı çıkanların oranı yüzde 19,8, karşı çıkanların oranı yüzde 25,6 oldu. Toplam karşıtlık yüzde 45,4'e ulaştı. Şartı destekleyenler yüzde 15,4, kesinlikle destekleyenler yüzde 5,1 ile toplam yüzde 20,5'te kaldı. Tarafsızlar yüzde 29,8, fikri olmayanlar yüzde 4,3 olarak ölçüldü.
Şekil 6. MGK teyit-tespit raporu şartına yaklaşım
AK Parti seçmenlerinin yüzde 36,1'i şartı desteklerken yüzde 29,2'si karşı çıktı, yüzde 34,7'si tarafsız kaldı. CHP seçmenlerinde destek yüzde 24,8, karşıtlık yüzde 38,4, tarafsızlık yüzde 36,8 oldu. YSP/HDP seçmenlerinde karşı çıkanların toplamı yüzde 55,9'a yükselirken, destekleyenler yüzde 15,6, tarafsızlar yüzde 25,7 olarak ölçüldü.
En etkili aktör olarak Meclis görülüyor
Birden fazla yanıt verilebilen soruda katılımcıların yüzde 69,8'i bundan sonraki süreçte Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin etkili olması gerektiğini belirtti. TBMM'yi yüzde 52,4 ile sivil toplum, yüzde 51 ile Abdullah Öcalan, yüzde 39 ile siyasi partiler izledi. Hükümet yüzde 18,4, PKK yüzde 16,6, Millî Güvenlik Kurulu yüzde 4,5 oranında işaretlendi.
Şekil 7. Bundan sonraki süreçte etkili olması beklenen aktörler - birden fazla yanıt
Çözüm kapasitesi sınırlı görülüyor
Grafikte katılımcıların yüzde 46,5'i yasanın Kürt meselesini kısmen çözebileceğini belirtiyor. 'Kesinlikle çözer' diyenler yüzde 1,5, 'çözer' diyenler yüzde 9,6 ile toplam yüzde 11,1. 'Çözmez' diyenler yüzde 28,6, 'kesinlikle çözmez' diyenler yüzde 13,7 ile toplam yüzde 42,3.
Şekil 8. Yasanın Kürt meselesini çözme kapasitesine ilişkin görüş
Yasanın Kürt meselesini çözmeyeceğini düşünenlerin oranı AK Parti seçmenlerinde yüzde 25, CHP seçmenlerinde yüzde 44,7, YSP/HDP seçmenlerinde yüzde 44,8 olarak kaydedildi.
Yeni Parti'nin tutumunu olumsuz bulanlar yüzde 46,1
Yeni Parti'nin yasalaşma sürecindeki tutumunu çok olumlu bulanlar yüzde 0,7, olumlu bulanlar yüzde 24,4 oldu. Toplam olumlu değerlendirme yüzde 25,1'de kaldı. Katılımcıların yüzde 28,7'si kararsız olduğunu belirtirken, yüzde 34,1 olumsuz, yüzde 12 çok olumsuz değerlendirme yaptı. Toplam olumsuz değerlendirme yüzde 46,1'e ulaştı.
Şekil 9. Yeni Parti'nin yasalaşma sürecindeki tutumuna ilişkin değerlendirme
Dokuz demokratik ve hukuki reform başlığının tamamına destek yüzde 80'in üzerinde
Araştırmanın en dikkat çekici sonuçlarından biri, devam düzenlemelerine verilen desteğin bütün başlıklarda yüzde 80'i aşması oldu. En yüksek destek Kürt meselesinin çözümüne ilişkin anadilde eğitim hakkı düzenlemeleri ile Çerçeve Yasa'nın kapsamını genişletecek ikinci bir yasaya verildi.
Şekil 10. Devam düzenlemelerine toplam destek - katılıyorum ve kesinlikle katılıyorum
Kürt meselesinin çözümüne ilişkin anadilde eğitim hakkı düzenlemeleri: yüzde 88,9
Yasanın kapsamını genişletecek ikinci bir düzenleme: yüzde 87,1
Türk Ceza Kanunu'nda değişiklik: yüzde 85,4
Terörle Mücadele Kanunu'nda değişiklik: yüzde 85,3
Seçme ve seçilme hakkını koruyan düzenlemelerin güçlendirilmesi: yüzde 84,9
Kayyım atamalarını kaldıran düzenlemelere gidilmesi: yüzde 84,2
Kürt kimliğinin anayasal güvence altına alınmasına ilişkin düzenlemeler: yüzde 84
Düşünce, ifade ve örgütlenme özgürlüklerinin genişletilmesi: yüzde 84
Yerel yönetimlerin güçlendirilmesi yönündeki düzenlemelerin yapılması: yüzde 81,7
Araştırmanın vardığı sonuç: Destek, devam adımlarına bağlı
SAMER, sonuç bölümünde Çerçeve Yasa'nın katılımcılar nezdinde güçlü destek gördüğünü ve toplumsal barış açısından olumlu bir başlangıç zemini oluşturduğunu belirtiyor. Ancak bu destek, düzenlemenin tek başına kalıcı barışı sağlayacağına ilişkin bir kanaate dönüşmüyor.
Uygulama sorunlarına ilişkin güçlü beklenti ve devam yasalarının gecikmesi ya da hiç çıkarılmamasına yönelik kaygı, sürecin başarısının uygulama biçimine, yeni yasal düzenlemelere, şeffaflığa ve taraflar arasında kurulacak güven ortamına bağlı görüldüğünü gösteriyor.
Anadilde eğitim, Kürt kimliğinin anayasal güvenceye alınması, yerel yönetimlerin güçlendirilmesi, ceza mevzuatında değişiklik, düşünce ve örgütlenme özgürlüklerinin genişletilmesi, seçme ve seçilme hakkının güçlendirilmesi ve kayyım uygulamasının kaldırılması başlıklarına verilen yüksek destek de araştırmaya katılanların çözümü daha kapsamlı bir demokratikleşme gündemi içinde değerlendirdiğine işaret ediyor.