EBRU TURGUT
Bir yapay zekâya “Üzülüyor musun?” diye sordum.
Cevap netti: Hayır.
Bu yanıt teknik olarak doğruydu. Algoritmalar üzülmez. Pişman olmaz. Tereddüt etmez. Ama tam da bu nedenle bugün önümüzde duran mesele teknoloji değil, insanlık meselesidir.
Ölümcül otonom sistemler artık bilim kurgu değil. Hedefi analiz eden, seçen ve ateş kararı verebilen sistemler üzerine küresel tartışmalar yürütülüyor. Bu tartışma yalnızca akademik bir başlık değil. United Nations Genel Kurulu 2 Aralık 2024’te ölümcül otonom silah sistemlerinin risklerine dikkat çeken bir karar kabul etti ve uluslararası bir çerçeve oluşturulması çağrısında bulundu. 2025 boyunca da konu, hükümet uzmanları ve üye devletler düzeyinde müzakere edilmeye devam ediyor. Çünkü mesele yazılım değil; kararın kimde olduğu.
Kontrol kimde?
Yönü kim belirliyor?
Talep mi, etik mi, güç mü?
Bir silah neden üretilir? Savunma için denir. Caydırıcılık için denir. Ancak silah yalnızca savunma aracı değildir; üstünlük kurma aracıdır. Toprak, kaynak, nüfuz ve ideoloji üzerinden şekillenen güç dengelerinde askerî kapasite çoğu zaman siyasi pazarlık gücüne dönüşür.
Bugün teknoloji dünyasında da benzer bir hız mantığı işliyor. Sürekli yenilik beklentisi, veri ve performans odaklılık, rekabet baskısı… “Daha iyi” çoğu zaman “daha hızlı, daha büyük, daha güçlü” ile eşitleniyor. Bu ivme yalnızca piyasayı değil, karar süreçlerini de hızlandırıyor.
Oysa hız arttıkça tereddüt azalır.
Tereddüt azaldıkça insanlık daralır.
Algoritma optimizasyon yapar, insan vicdan muhasebesi yapar
İnsanı insan yapan şey yalnızca akıl değildir. Yavaşlayabilme kapasitesidir. Durup düşünme, şüphe etme, geri çekilme ve evet, üzülme kapasitesi. Üzülme, bir fren mekanizmasıdır; bir kararın ağırlığını hissedebilme yetisidir.
Bir algoritma optimizasyon yapar.
Bir insan vicdan muhasebesi yapar.
Eğer ölüm bir optimizasyon problemine dönüşürse, hayat bir veri noktasına indirgenir. Üzülmeyen sistemlerin dünyasında, üzülme kapasitesi olan insanlar son fren mekanizmasıdır.
Burada bir ayrımı netleştirmek gerekir: Yapay zekâ bütün sistemi temsil etmez. Politik karar vermez. Askerî strateji kurmaz. Şirketlerin nihai yönünü tek başına belirlemez. Ama etkili bir araçtır. Dolayısıyla mesele “yapay zekâ var mı yok mu?” değil; hangi çerçevede, hangi denetimle ve hangi etik sınırla kullanıldığıdır.
Karar zinciri nettir: Politik irade kullanım izni verir. Şirket yönetimleri araştırma ve geliştirme yönünü belirler. Finans akışı öncelikleri tayin eder. Hiçbir algoritma kendi başına savaş başlatmaz. Ama algoritmalar sorumluluğu dağıtabilir.
En tehlikeli cümle şudur: “Sistem yaptı.”
Sistem yapmaz. İnsan tasarlar. İnsan izin verir. İnsan devreder.
Bu nedenle tartışma bir mühendislik meselesi değil, bir değer meselesidir. İnsan denetimi vazgeçilmez midir? Şeffaflık zorunlu mudur? Hesap verebilirlik açık mıdır? Eğer bu sorulara güçlü yanıt veremiyorsak, hız ilerleme değil savrulma üretir.
Ve burada daha temel bir soru belirir: Dünyayı seviyor muyuz?
Dünyayı sevmek romantik bir ifade değildir. Yaşamı sıradanlaştırmamaktır. Ölümü otomatikleştirmemektir. Karar anını makineye devretmemektir. Hayatı optimize edilecek bir değişken değil, korunacak bir değer olarak görmektir.
Makine üzülmez.
Ama insan üzülür.
Belki de medeniyet dediğimiz şey, bu üzülme kapasitesinin etrafında kuruludur. Eğer bir gün ölüm kararları tamamen üzülmeyen sistemlere bırakılırsa, kaybettiğimiz şey yalnızca kontrol değildir; yaşamın ağırlığını hissetme yetimizdir.
Teknoloji kaçınılmaz olabilir.
Ama yönü kaçınılmaz değildir.
Ve yön hâlâ insanın elindedir.
* Bu metin, bir yapay zekâ ile yürütülen etik bir diyalog sürecinin ardından kaleme alınmıştır.
Ebru Turgut, Dokuz Eylül Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Sahne Sanatları Bölümü Dramatik Yazarlık Ana Sanat Dalı’ndan mezun oldu. Aynı bölümde yüksek lisansa kabul edildi ancak İstanbul’a taşınmak için tez aşamasında programdan ayrıldı. Üniversite yıllarında reklam yazarlığına başladı. Ulusal ile uluslararası yarışmalarda ödüller kazandı. Özel tiyatrolara dramaturgi desteği verdi. Kültür-sanat, tiyatro, iletişim ve reklam alanlarında çalışan disiplinlerarası bir içerik ve strateji geliştirme uzmanıdır.