MERVE ARISOY
İklim krizi, motokuryelerin çalışma koşullarını daha da ağırlaştırıyor. Kötü hava koşullarında çalışmaya ara vermek isteyen kuryeler teslimat baskısı, platformların yaptırımları ve gelir kaybı riskiyle karşı karşıya kalıyor. Kurye Hakları Derneği’nin verdiği bilgilere göre motokuryelere aşırı sıcakta da şiddetli yağmurda da çalışmaya devam etmeleri için baskı yapılıyor. Ne kadar çalıştıklarına ilişkin kayıtları tutan uygulamada çalışma süreleri durduruluyor. Devamsızlık nedeniyle puan kaybediyorlar. Dernek ise aşırı hava koşullarında teslimatların durdurulmasını ve çalışmaya ara veren kuryelerin gelirinin korunmasını istiyor.
Kurye Hakları Derneği Başkanı Mesut Çeki’nin aktardıklarına göre; bir motokurye, yolları göle çeviren şiddetli yağmurun dinmesini bir benzinlikte bekliyor. Ekip şefi bir alışveriş merkezinde bekleyen siparişlerin teslim alınıp adrese götürülmesi için baskı yapıyor.
Kurye, çalıştığı sistemde her bölgede bir kuryenin ekip şefi olarak belirlendiğini, özel mesajlar veya kurye grubu üzerinden yapılan uyarılar nedeniyle birçok kuryenin çalışmaya devam etmek zorunda kaldığını belirtiyor.
Çalışmaya ara verince ne oluyor?
Bir başka kurye ise teslimata gitmeyen kuryenin neyle karşı karşıya kaldığını aktarıyor. Bir kurye, kötü hava nedeniyle kendisi için belirlenen siparişi işletmeye gitmeden iptal ederse, hesabına yarım saat boyunca yeni sipariş tanımlanmıyor. Siparişi teslim aldıktan sonra durdurmak isterse “slotu” 1 buçuk saat kapanıyor. Slot, uygulamada kuryeye tanımlanan çalışma zaman dilimi anlamına geliyor.
Kurye, siparişin alındığı işletmenin mesafesi kendisine göre iki kilometreden fazlaysa, siparişi herhangi bir yaptırım uygulanmadan iptal edebildiğini de ekliyor.
Başka bir kurye ise kötü hava koşullarında çalışmayı durdurabilmek için uygulamadaki “kaza” butonunu kullanmak zorunda kaldığını anlatıyor. Ancak anlattıklarına göre “kaza” butonuna sık basılması halinde uygulamaya erişim geçici veya kalıcı olarak engelleniyor.
Kuryeler yaşadıklarını sosyal medyadan paylaşıyor
Mesut Çeki, derneğin aşırı hava koşullarında çalışmaya ilişkin kayda geçmiş ve sayısını verebileceği resmi bir başvuru bulunmadığını söylüyor. Derneği bir şikâyet bürosu ya da sendika olarak tanımlamayan Çeki, sahadan bilgi toplayarak hak temelli savunuculuk yaptıklarını söylüyor.
Çeki, kuryelerin kar yağışı, sağanak ve fırtınada yaşadıklarını videoya çekerek sosyal medyada paylaştığını anlatıyor. Bunun nedenini şöyle açıklıyor:
“Hesabı kapatılabilir ya da sipariş akışı kısılabilir korkusuyla şikâyet mekanizmalarına güven duymuyorlar.”
Çeki kar yağışı, sağanak ve fırtınada çalışmakta zorlanan kuryelerin yaşadıklarını videoya çekerek paylaştığını anlatıyor. Yaz aylarında da aşırı sıcağın etkilerini gösteren fotoğraflar derneğe ulaşıyor. Çeki, eldivenin kapattığı bölümün beyaz, açıkta kalan kısmın ise güneşten yanarak karardığı kol fotoğraflarını örnek gösteriyor. Çeki, aşırı sıcak nedeniyle teslimatları tamamen durduran bir platform görmediğini söylüyor.
Çeki’nin anlatımına göre kuryeler WhatsApp gruplarında ve kurye haber internet sayfaları üzerinden iletişim kuruyor. Kuryeler, kötü hava koşullarında yaşadıklarını kayda alarak bu gruplarda paylaşıyor. Kurye Hakları Derneği ve Kurye Haber internet sitesi de görüntüleri paylaşarak sahadaki sorunları kamuoyuna taşıyor.
Çeki, aşırı hava olaylarında kuryelerin görüntüleri paylaşarak valilikleri de etiketlediğini söylüyor. Çeki, bu paylaşımların bazı aşırı hava olaylarında motosikletlerin trafiğe çıkmasını yasaklayan kararların alınmasında etkili olduğunu düşünüyor. Ancak iş durduğunda kuryelere gelir güvencesi sağlanmadığı için bunu yarım bir kazanım olarak değerlendiriyor.
"Durmak, gelir kaybı demek"
Çeki, İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 13. maddesinde düzenlenen çalışmaktan kaçınma hakkına dikkat çekiyor. Buna göre ciddi ve yakın tehlikeyle karşılaşan çalışanlar önlem alınmasını isteyebiliyor. Kanunda sıralanan bazı koşullar oluştuğunda, önlemler alınana kadar çalışmaktan kaçınabiliyor.
Çeki, kuryelerin platformun ücretli çalışanları değil, “esnaf kurye” olarak çalışmasının bu haktan yararlanmayı uygulamada zorlaştırdığını söylüyor.
Bu modelde kurye, yakıt, motosiklet bakımı ve sigorta giderlerini kendisi karşılıyor; teslim ettiği paket başına ücret alıyor. Çeki’ye göre kötü havada çalışmaya ara vermek bu kuryeler için gelir kaybı anlamına gelirken, hızlı teslimat vaadi çalışmaya devam etme baskısını artırıyor.
Dernek, çalışmaktan kaçınma hakkını anlatan içerikler yayımlıyor ve konunun uzmanlarıyla görüşüyor. Aşırı hava koşulları nedeniyle teslimatlar durduğunda kuryelere ücretli izin verilmesi, derneğin talepleri arasında. Aşırı hava koşullarında çalışmayı durduracak veya sınırlandıracak mekanizmalar kurulmasını ve teslimat süresi baskısı yaratan algoritmaların bağımsız denetime açılmasını talep ediyor.
Çeki, dernek ve Kurye Haber sitesi olarak hava koşullarının kuryelerin sağlığına etkisine ilişkin yazılar ve röportajlar hazırladıklarını, baroların düzenlediği forum ve çalıştaylara katıldıklarını anlatıyor. COP31 ile Halkların İklim Zirvesi’ni takip ettiklerini; bu toplantılara katılmayı veya taleplerini yazılı olarak iletmeyi düşündüklerini söylüyor.
Merve Arısoy, 10 yıldır sivil toplum ve iletişim alanında içerik üretimi ve araştırma temelli çalışmalar yürütüyor. Greenpeace Akdeniz ve farklı sivil toplum kuruluşlarında çevre, iklim ve sosyal konular üzerine rapor, veri ve saha bilgisine dayalı haber ve içerikler hazırladı. Bağımsız olarak içerik ve haber üretimi çalışmalarını sürdürüyor.