SİNEM UĞURLU
Vergi indirimiyle emekli olacağı günü bekleyen binlerce engelli çalışan, bir gecede yıllardır planladıkları emeklilik hakkını kaybetti. 15 Ocak 2025'te yürürlüğe giren yasal düzenleme, engellilik nedeniyle emeklilik sistemini değiştirdi. Tek akciğerle yaşamını sürdürenler, kanser nedeniyle iki memesini, rahim ve yumurtalıklarını kaybedenler, yalnızca 17 gün kala sistem değiştiği için emekli olamayan Tip 1 diyabet hastaları… Her bir hikaye, aslında düzenlemeden etkilenen 30 bin engellinin ortak mağduriyeti. Görüştüğümüz mağdurlar, Anayasa Mahkemesi'nden çıkacak kararı beklerken, "Değişen bizim sağlığımız değil, yasa oldu" diyerek kazanılmış haklarının geri verilmesini talep ediyor.
Yeni sistemle ne değişti?
15 Ocak 2025 tarihinde yürürlüğe giren “7538 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun” ile 1 Ekim 2008 öncesinde sigortalı olan 4/A kapsamındaki engelli çalışanların vergi indirimi belgesine dayalı emeklilik uygulaması sona erdirildi. Bunun yerine değerlendirme yetkisi SGK Sağlık Kurulu'na geçti.
Ayrıca eski sistemde kişinin birden fazla hastalığı birlikte değerlendirilerek engellilik oranı belirlenebiliyordu. Ancak yeni kanunda tek bir hastalıktan yüksek bir oran aranıyor, birden fazla kronik rahatsızlığı bulunanlar artık tek tek hastalıklar üzerinden değerlendiriliyor.
Meclis tutanaklarında bu duruma gerekçe olarak SGK tarafından tek elden ve standart kriterlerle yürütülmesi" hedefi öne çıkarılıyor. Ancak kanunun genel gerekçesinde, vergi indirimiyle emekliliğin kaldırılmasının neden gerekli olduğuna ilişkin ayrıntılı bir açıklama yer almıyor. Buna karşılık muhalefet ve engelli örgütleri bunun hak kaybı yarattığını savunuyor.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın düzenlemeye ilişkin ayrıntılı bir açıklamasına ise ulaşılamıyor.
Engelli Hakları ve Adalet Topluluğu Derneği (EHATDER) Örgütlenme ve Dış İlişkiler Sekreteri Ramazan Aslan, bu değişikliği şöyle anlatıyor:
"Yeni sistemde Balthazard olarak bilinen ve bireyin sahip olduğu çoklu hastalıkların bir arada değerlendirilmesine imkan tanıyan formül terk edildi. Ayrıca değerlendirmelerin merkezine oturan Ek-1 listesi, engellilik durumunu neredeyse tamamen yatağa bağımlı olma seviyesiyle sınırlayan bir yaklaşıma sahip.”
Yasa sonrası ret oranı yüzde 97,6
Engelli Emeklilik Dayanışma Derneği (EMED) tarafından 7538 sayılı Kanun sonrasında yapılan engelli emekliliği araştırması da sahadaki tabloyu ortaya koydu. Araştırmaya göre, yeni sistem kapsamında yapılan engelli emekliliği başvurularında SGK'nın ret oranı yüzde 97,6 olarak ölçülürken, itirazların değerlendirildiği Yüksek Sağlık Kurulu'nda da ret oranı yüzde 93,2 olarak gerçekleşti.
Kaç kişi mağdur?
EHATDER'e göre düzenleme yaklaşık 30 bin engelli çalışanı doğrudan etkiledi. Dernek, aileleriyle birlikte düşünüldüğünde çok daha geniş bir kesimin ekonomik ve sosyal belirsizlik yaşadığını ifade ediyor.
Tek akciğeri olmasına rağmen emeklilik başvurusu reddedildi
Düzenlemenin mağdurlarından biri de Düzce'de yaşayan 36 yaşındaki Halil Demirci. 2014 yılından bu yana tek akciğerle yaşayan Demirci, sağlık durumu nedeniyle iş bulmakta yıllardır zorlandığını, uzun arayışların ardından bir markette kasiyer olarak çalışmaya başladığını anlattı.
Eski sisteme göre engelli emekliliği için gerekli şartları yerine getirdiğini belirten Demirci, çalıştığı kurumdan aldığı belgeyle vergi indirimi hakkı kazandığını ve emeklilik için geri sayıma başladığını söyledi.
2024 yılının Aralık ayında SGK'ya giderek emeklilik hesabını yaptırdığını söyleyen Demirci, kendisine gerekli belgelerle başvurması halinde 2025 Şubat ayında emekli olabileceğinin bildirildiğini aktardı. "Dört senem kaldı, üç senem kaldı, iki senem kaldı diye bekledim. Tek akciğerle çalışmak zaten çok zor ama emekli olacağımı bildiğim için dayanıyordum" dedi.
Ancak 15 Ocak 2025'te yürürlüğe giren düzenlemenin ardından çalışma gücü kaybı değerlendirmesine tabi tutulan Demirci'nin başvurusu, çalışma gücü kaybının yönetmelikte belirtilen düzeyde olmadığı gerekçesiyle reddedildi.
"Eksik organım geri gelmedi"
İtirazına rağmen karar değişmeyen Demirci, yaşadığı durumu şöyle anlattı:
"Bir akciğerim yok ama SGK, çalışma gücü kaybımın yeterli olmadığı gerekçesiyle başvurumu reddetti. Bugün 36 yaşındayım. Bana artık 60 yaşını bekleyeceksin deniliyor. Oysa sağlığım düzelmedi, eksik organım geri gelmedi. Değişen tek şey yasa oldu."
Bir yıldır düzenli iş bulamadığını söyleyen Demirci, işverenlerin sağlık raporunu gördükten sonra kendisini işe almadığını belirterek, "Kışın faturalarımı ödeyemedim, doğalgazımı kapatmak zorunda kaldım ve ailemin yanına taşındım" dedi.
Emekliliğin kendisi için çalışmaktan kaçmak anlamına gelmediğini vurgulayan Demirci, "Yıllarca sağlık sorunlarıma rağmen çalıştım. Emeklilik benim için yalnızca maaş değil, sağlık güvencesi ve geleceğe dair bir güvenceydi. Şimdi hem sağlık sorunlarımla mücadele ediyorum hem de geleceğime ilişkin büyük bir belirsizlik yaşıyorum" diye konuştu.
120 gün eksik primi, hastanede geçen günlerdi
Düzenlemeden etkilenen bir diğer isim ise Damla Sezer oldu. 2019 yılında göğüs kanseri teşhisi konulan Sezer, iki ameliyatın ardından sekiz kür kemoterapi ve 29 seans radyoterapi gördü. Kanser nedeniyle her iki memesini kaybeden Sezer, 2022 yılında ise rahim ve yumurtalıklarının alınması gerektiğini söyledi. Tedavi sürecinde gelişen komplikasyonlar nedeniyle ülseratif kolit hastalığına da yakalandığını belirten Sezer, uzun yıllardır sağlık sorunlarıyla mücadele ettiğini anlattı. Sağlık Kurulu raporunda meme kanseri, ülseratif kolit ve geçirdiği ameliyatlara bağlı sağlık sorunları nedeniyle yüzde 66 engelli olarak değerlendirilen Sezer, buna rağmen beklediği tarihte engelli emeklisi olamadığını söyledi.
Eski sisteme göre 22 Mayıs 2026'da engelli emekliliği için gerekli sigortalılık süresi ve engellilik oranını sağlayacağını ifade eden Sezer, 15 Ocak 2025'te yürürlüğe giren düzenleme nedeniyle emeklilik hakkını kaybettiğini söyledi. Hastalığı nedeniyle son yıllarda düzenli çalışamadığını belirten Sezer, "Emekli olabilmem için yalnızca 120 gün prim eksiğim vardı. O 120 günün tamamı hastanede geçen günlerdi" dedi.
Anayasa Mahkemesi'nin engelliler lehine karar vermesini beklediğini söyleyen Sezer, emekliliğin kendileri için yalnızca bir maaş anlamına gelmediğini vurgulayarak, "Biz yıllarımızı hastanelerde geçirdik. Emeklilik sadece maaş değil, aynı zamanda sağlık hizmetlerine ulaşabilmemiz ve geleceğimizi güvence altına alabilmemiz için en önemli dayanaklardan biri. Engelliliğin sadece çalışma gücüyle ölçülmesi büyük bir haksızlık. Bir gecede emeklilik hakkımızın ortadan kalkması sosyal devlet anlayışıyla bağdaşmıyor" dedi.
"Emekliliğime 17 gün kala kurallar değişti"
Düzenlemenin mağdurlarından biri olan engelli çalışan G.D., yıllardır yürürlükte olan mevzuata güvenerek emeklilik planı yaptığını ancak 15 Ocak 2025'te yürürlüğe giren düzenlemeyle tüm planlarının altüst olduğunu anlattı.
Uzun yıllardır özel sektörde beyaz yakalı olarak çalışan G.D., Tip 1 diyabet başta olmak üzere birden fazla kronik rahatsızlığı bulunduğunu ve eski mevzuata göre 1 Şubat 2025'te engelli emekliliğine hak kazanacağını söyledi. SGK'nın kendisine gönderdiği resmi yazıda da bu tarihin yer aldığını belirten G.D., emekliliğine yalnızca 17 gün kala sistemin değiştiğini ifade etti.
Yeni düzenlemeyle çalışma gücü kaybı değerlendirmesine tabi tutulduğunu belirten G.D., Tip 1 diyabetin yanı sıra omurga rahatsızlığı bulunduğunu, gözünde kanama oluştuğunu ve sağlık durumunun her geçen gün ağırlaştığını söyledi.
"Benim mücadelem çalışmamak için değil; sağlık durumum daha da ağırlaşmadan, yıllarca emek vererek hak ettiğime inandığım sosyal güvenceye kavuşabilmek için. Eğer yarın sağlık sorunlarım nedeniyle çalışamaz hale gelirsem hem kendi geçimimi hem de ailemin geleceğini nasıl güvence altına alacağımı bilmiyorum."
Gözler AYM'de, 18 aydır karar bekleniyor
Düzenleme, muhalefet tarafından da Anayasa Mahkemesi'ne taşındı. CHP, 28 Şubat 2025'te, 7538 sayılı Kanun'un engelli yurttaşların kazanılmış haklarını geriye götürdüğü gerekçesiyle yürürlüğünün durdurulması ve iptali istemiyle AYM'ye başvurdu. Başvuruda, özellikle 1 Ekim 2008 öncesinde sigortalı olan engellilerin vergi indirimi esasına göre emeklilik hakkının çalışma gücü kaybı kriterine bağlanmasının hak kaybına yol açtığı savunuldu. Başvuruya ilişkin henüz bir karar açıklanmadı.
EHATDER'in en temel talebi yeni düzenlemeyle birlikte bir "geçiş yasası" çıkarılması. Dernek, hukukun temel ilkelerinden biri olan kanunların geriye yürümezliği gereği, yeni düzenlemenin eski hak sahiplerini kapsamaması gerektiğini savunuyor.