Sırbistan’da direnişi iki yıl ayakta tutan neydi?

MELİHA YILDIZ | Sırbistan’daki öğrenci hareketi, iki yıl boyunca kampüslerde kurulan ortak yaşamdan fakültelerde yemek pişiren “Abluka Aşçıları”na, her gün tekrarlanan 16 dakikalık sessizlik eylemlerinden “Her Köye Bir Öğrenci” kampanyasına uzanan bir dayanışma ağıyla ayakta kaldı. Novi Sad Üniversitesi öğrencileri Magdalena Ćurčić ve Maša Jevremović, iki yıl boyunca bu mücadeleyi canlı tutan motivasyonu anlattı.

MELİHA YILDIZ

Yaklaşık iki yıl boyunca Sırbistan’da üniversite kampüsleri yalnızca eğitim faaliyetlerinin yürütüldüğü alanlar olmadı. Özellikle abluka döneminde fakülteler; yaşamın, eğitimin, tartışmanın ve örgütlenmenin sürdürüldüğü ortak alanlara dönüştü. Bazı öğrenciler kampüslerde nöbetleşe kalarak yaşamlarını burada sürdürürken, bazıları gün içinde ablukalara, toplantılara ve eylemlere katılarak harekete destek verdi. Bu ortak yaşamın ve örgütlenmenin merkezinde hareketin belkemiğini oluşturan “plenumlar” vardı, yani “öğrenci meclisleri.”

Üniversitelerde olağan eğitim-öğretim süreci kesintiye uğrasa da öğrenciler atölyeler, forumlar ve eğitim çalışmalarıyla alternatif bir öğrenme alanı kurdu. Bu atölyelerden biri, “Rada’ya Mektuplar”ın kolaylaştırıcısı Milica Dukić aracılığıyla Novi Sad Üniversitesi öğrencileri Magdalena Ćurčić ve Maša Jevremović ile konuştuk. Rada, II. Dünya Savaşı sırasında Yugoslavya’daki toplama kampında hayatını kaybeden bir partizandı.

Atölyenin çıkış noktası, Rada'nın ve arkadaşlarının ölmeden önce ailelerine bıraktıkları işlemeli veda mektuplarıydı. Katılımcılar, bu mektuplara nakışlarla yanıt vererek geçmişle bir diyalog kuruyordu. Tarihsel hafızanın sonraki kuşaklara aktarılması için… Sırbistan'daki öğrenci hareketinin nasıl bu kadar uzun süre ayakta kalabildiğini ve lidersiz bir örgütlenme modelinin köklü bir rejime meydan okuyabilecek güce nasıl ulaştığını anlamak için bu tarihsel arka plan önemliydi çünkü.

Hareketin içinde yer alan Magdalena ve Maša ile öğrenci hareketine ailesiyle destek veren Tijana Jaic’e bu sürecin nasıl başladığını, toplumsal desteğin nasıl kazanıldığını ve hareketin uzun süre ayakta kalmasını sağlayan etkenleri sordum.

Tijana Jaic

"Hepimiz o sundurmanın altındaydık"

Öğrenci hareketinin başlangıcında Novi Sad tren istasyonunun üzerindeki beton sundurmanın çökmesi ve 16 kişinin hayatını kaybetmesi vardı. Ancak üç kişi için bu trajedi, bir kazaya duyulan tepkinin ötesinde bir anlam taşıyordu. Yolsuzluk, adaletsizlik, cezasızlık ve ülkede uzun zamandır biriken değişim ihtiyacı, insanları harekete geçiren ortak nedenler olarak öne çıkıyor.

Magdalena için bu mücadele aynı zamanda ailesinin geçmişte yaşadığı adaletsizliklerle de bağlantılıydı. Ailesinin yaşadığı deneyim öğrenci eylemlerinin kuşaklararası ilişkisini ve kırk yıldır ülkeyi yöneten rejimin karakterini anlamak açısından önemliydi:

“İsviçre frangı üzerinden kullanılan kredilerle ilgili çözülemeyen bir sorun nedeniyle ailem çok kötü koşullarda yaşadı. Avrupa'daki ülkeler arasında bu sorunu en geç çözen ülkelerden biri Sırbistan'dı. Sürekli icra memurlarının kapımıza dayanması ve ertesi gün başımızı sokacak bir çatımızın olup olmayacağını düşünmenin korkusuyla yaşadık. Annem bu kredi nedeniyle, neredeyse yirmi yıl boyunca maaşını alamadı. Oysa sürekli çalışıyordu. Bazen hesabına yalnızca bin ya da iki bin dinar, yani yaklaşık 10 avro yatıyordu. Annem yazma konusunda çok yetenekli biri olduğu için Facebook'ta ve Twitter'da kendi yaşadıklarını, rejimi, çeşitli adaletsizlikleri ve suçları anlatan paylaşımlar yapmaya başladı. Bunlar, 1990'lardan itibaren yaşanan ve devletin bütün yapılarına yerleşmiş, birbirleriyle bağlantılı suçluların ve mafyanın işlediği suçlardı. Annem bunları, korkunun ülkeye hâkim olduğu, insanların yüksek sesle hiçbir şey söylemeye cesaret edemediği bir dönemde yazmaya başladı. Bu nedenle ailemizin bazı üyeleri bizimle ilişkilerini kesti. Rejim tarafından hedef alınmak istemiyorlardı. İktidar, anneme yazmayı bırakmasını ve kendileri için yazmaya başlamasını teklif etmek için bazı kişileri gönderdi. Karşılığında da kredi sorununu çözeceklerini söylediler. Annem bu teklifi reddetti.”

Tijana ve ailesi

"Tarafsız kalmak mümkün değildi"

Annesinin Milošević'in devrilmesinden önceki protestolara da katıldığını söyleyen Magdalenay, “Biz küçük yaşlarımızdan itibaren ondan bu protestoları ve sonrasında yaşanan bütün suçları dinleyerek büyüdük. Dolayısıyla ülkemin içinde bulunduğu durumun farkındaydım. Hepimizin toplumca, ahlaksız korkaklar gibi bu durumu kabul etmesine çok öfkeliydim. Sonra istasyondaki sundurma çöktü. Bu olay, yolsuzluğun ve devleti yöneten liyakatsiz kadroların bedelinin ne olduğunu hepimize bir kez daha gösterdi. Hepimiz, içimizden herhangi birinin ya da sevdiklerimizin o enkazın altında kalmış olabileceğini fark ettik. Bundan sonra neyin ve kimin üzerine çökeceği sorusu hep aklımızdaydı. Tarafsız kalmak mümkün değildi” dedi.

Tijana'nın harekete neden katıldığını ve desteğini sürdürmesini sağlayan etkenleri anlamak, öğrenci hareketinin uzun süre ayakta kalabilmesini ve toplumun güvenini nasıl kazandığını anlamak açısından önemliydi. Hareketin itici gücü öğrencilerdi; ancak toplumun sağladığı lojistik ve dayanışma desteği olmasaydı bu mücadeleyi aynı kararlılıkla sürdürmeleri mümkün olmayabilirdi:

“Öğrenciler yolsuzluğa karşı ayaklandılar, adalet ve hukukun üstünlüğü için bir mücadele başlattılar. Gerçek değerler için mücadele ediyorlardı.

İlk kez birileri, boş sözlerle değil, eylemleriyle ve yaptıkları fedakârlıklarla her şeyi harekete geçirdi. Üstelik karşı karşıya kaldıkları sorunun sorumlusu da onlar değildi. Bu ülkeyi bugünkü durumuna getirenler gençler değildi. Tam tersine, bu sorunun en ağır yükünü ve bedelini taşıyan onlardı. Onları desteklememek ve yanlarında durmamak için hiçbir gerekçemiz yoktu.”

Öğrencilere, karşılaştıkları bütün zorluklara son derece akıllıca ve olgunlukla karşılık verdikleri için güvendiğini söyleyen Tijana, “Manipülasyonlara ve algı operasyonlarına kapılmadılar. Bu beni gerçekten etkiledi. Her zaman birkaç adım öndeydiler. 15 Mart'ta miting çok kalabalıktı. O mitingi kontrol altında tutmayı başardılar; provokasyon amacıyla kitlenin içine karışan kişilerin sorun çıkarmasını engellediler. Mitingde ses bombasıyla yapılan saldırıya da çok iyi karşılık verdiler. Mitingi sonlandırdılar. İlk anda birçok insan hayal kırıklığına uğradı ama ben de bunun o koşullarda yapabilecekleri en doğru şey olduğunu düşündüm. Bu tutumlarıyla benim koşulsuz güvenimi kazandılar” dedi.

Abluka aşçıları

Protestolara halkın desteğinin örneklerini Magdalena, “Öğretmenler, çiftçiler ve avukatlar çok büyük fedakârlıklarda bulundular. Bir süre maaş alamadılar ama buna rağmen bu mücadelede bizimle birlikte kalmaya devam ettiler. Pek çok insan fakültelere yiyecek getirdi. ‘Abluka Aşçıları’ adıyla gruplar oluşturuldu. Bu gruplar, bütün fakülteler için yemek hazırladı ve dağıtımının lojistiğini organize etti. İhtiyaca göre vegan, oruç dönemine uygun ve helal yemekler bile hazırladılar. Bu da bir topluluk olarak bizi birbirimize daha fazla yakınlaştırdı ve aramızdaki dayanışmayı güçlendirdi” sözleriyle aktardı.

Birçok şirketin kendilerini desteklediğini, bunu gelirlerinin düşmesi, iş yerlerinin kapatılması ve çok yüksek meblağlı haksız cezalar gibi bedeller ödeyerek yaptıklarını anlattı:

“Bizi ayakta tutan şey dayanışmaydı. Bir de artık geri dönüş olmadığını biliyor olmamız.”

Maşa, öğrencilerin toplumsal desteği kazanmasında siyasi partilerden bağımsız hareket etmelerinin etkili olduğunu düşünüyor. Ona göre, hareketin ideolojik bir çerçeveye sıkışmamış olması, farklı görüşlere sahip insanların aynı amaç çevresinde birleşmesini sağladı. Halk muhalif partilere de güvenmiyordu. Protestolar sürecinde yapılan yerel seçimlerde bu çok net görülmüştü.

Maša ise “Böylece öğrenci hareketi hem iktidarı hem de muhalefeti yerinden edebilen tek yapı oldu. Ayrıca hayatını kaybedenleri anmak için neredeyse her gün gerçekleştirilen 16 dakikalık sessizlik eylemleri, halkın bilinçlenmesinde de önemli rol oynadı” dedi.

“16 dakikalık sessizlik” eylemleri iki yıl boyunca sürdü. Ölenlere bu sessiz saygı duruşu bir ritüel halini almıştı artık. İnsanlar her gün saat 11:52’de sokaklarda, kampüslerde ya da kamu binalarının önünde kendiliğinden bir araya geliyor ve bu saygı duruşunu yapıyorlardı.

Bu ortak yas, yalnızca kaybı hatırlatmıyor, birbirini tanımayan insanların arasında bağ kurulmasını, öfkenin diri tutulmasını ve bu öfkenin mücadeleye yönelmesini sağlıyordu.

Hareketin üniversitelerin dışına taşmasıyla toplumun rolü de değişmeye başladı. Vatandaşlar yalnızca protestolara katılan veya öğrencilere lojistik destek sağlayan kişiler olarak kalmadı.

Öğrencilerin çağrısıyla kendi yerel örgütlenmelerini oluşturarak zborlar (halk meclisleri, yurttaş meclisleri) aracılığıyla mücadelenin aktif öznelerine dönüştü.

Halk meclislerinin oluşumunu ve çalışma biçimini ayrıntılı olarak anlatan Tijana, “Halk meclisleri herkese açıktı. İlk meclis toplantısına 100'den fazla kişi katıldı. Burada meclisin çalışma ilkeleri ve hedefleri demokratik oylamayla belirlendi. Çalışma gruplarının toplantılarında kararlar demokratik yöntemlerle alındı. Herkesin öneride bulunma ve oy kullanma hakkı vardı. Bizim meclisimizde, kararların çalışma grupları tarafından alınması kararlaştırıldı. Çünkü koşullar sürekli ve hızlı bir şekilde değişiyordu, her defasında büyük bir meclis toplantısı düzenlemek gerçekçi değildi” dedi.

Tijana’nın anlattıklarına göre, mahallelerde ve yerel topluluklarda örgütlenen yurttaşların oluşturduğu meclisler, kendi girişimlerini ve faaliyetlerini belirliyorlardı. Yurttaş meclisleri, kendi ilgi alanlarına giren konularda çalışan öğrenci gruplarının toplantılarına temsilci gönderiyordu. Böylece öğrencilerle doğrudan iletişim kuruyorlar. Yurttaş meclislerinin başlattığı her girişim, görüş ve onay alınması için öğrencilere sunuluyordu:

“Yurttaş meclisleri bize kalan en büyük miras olacak. Bunun gelecekte bize ölçülemeyecek kadar büyük katkı sağlayacağına eminim.”

Her köye bir öğrenci

Hareketin uzun soluklu mücadelesinin arkasındaki en önemli etken toplumun sürekli desteğiydi. Öğrenci hareketi bu desteği daha geniş kesimlere yaymak ve desteğin devamlılığını sağlamak için sadece çağrılarla sınırlı kalmadı.

Seslerinin ulaşmadığı, sosyal medya ağını kullanmayan ve bütün geleneksel medyayı elinde tutan iktidarın propagandalarına maruz kalan kesimlere fiziksel olarak ulaşacakları kampanyalar başlattılar. Uzun şehirlerarası yürüyüşler düzenlendiler. Maša, öğrenci hareketinin ülke genelindeki fakülteleri birbirine bağlayan bir lojistik ağı olduğunu anlattı:

“Öğrenci hareketinin, ülke genelindeki fakültelerin birbirine bağlandığı bir lojistik ağı vardı. Protestolar, şehirden şehre yapılan yürüyüşler ve ‘Her Köyde Bir Öğrenci’, ‘Kapıdan Kapıya’ gibi eylemler bu ağ aracılığıyla organize ediliyordu. Bu eylemler kapsamında öğrenciler bizzat insanların evlerine gidiyor ve siyasi durum hakkında konuşuyordu. Ülkenin dört bir yanındaki fakülteler arasında sürekli iletişim ve dayanışma kurulması kilit önemdeydi. Çok kısa sürede hocalarımızın ve vatandaşların desteğini aldık. Her gün bize bağışlar gönderiyorlardı. Bu destek; yiyecek, ulaşım, uyumak için yatak ve fakülte işgallerinin devam edebilmesi için ihtiyaç duyduğumuz her şeyi kapsıyordu. Böylece halk için mücadelemizin devam etmesinin ne kadar önemli olduğunu gördük.”

Tijana da öğrencilerin ülke genelinde yürüyerek gerçekleştirdiği eylemlerin ve köy ziyaretlerinin insanlarla doğrudan temas kurmanın değişimin mümkün olduğuna dair umudu da nasıl yaydığını anlattı.

“Yürüyüşlere başladıklarında insanları kesinlikle etkilediler. 15 Mart'taki Belgrad mitinginden önce eşimle birlikte, Belgrad'a doğru yaptıkları yürüyüşün son gününde onlara katıldık. İnanılmaz bir deneyimdi. Hissettiğimiz enerji ve alandaki duygular tarif edilemezdi. Geçtikleri her yerde nasıl karşılandıklarını görmek çok etkileyiciydi. O günü hayatım boyunca unutmayacağım. Ülkenin dört bir yanına yürüyerek gitmeleri ve ‘Her Köye Bir Öğrenci’ kampanyası kapsamında ülkeyi dolaşıp insanlarla konuşmaları sayesinde bence en büyük sonuçları elde ettiler. İnsanların güvenini ve sevgisini kazandılar. İnsanlara umut verdiler ve değişimin mümkün olduğuna inanmaları için bir temel oluşturdular. Hepimize öylesine büyük bir pozitif enerji verdiler ki mücadeleyi sonuna kadar sürdürebildik.”

Magdalena ise hareketin uzun süre devam edebilmesinde kolektif psikoloji ve dayanışmanın önemini vurguladı:

“Bizi ayakta tutan, duygularımızı paylaşan, bize ve bir şeyleri değiştirebileceğimize inanan insanlardı. Sırbistan uzun zamandır kötü bir durumda. Bu durum o kadar uzun sürdü ki pek çok insan artık hiçbir şeyin değişebileceğine dair umudunu yitirdi. Toplumda şu tür söylemler hâkimdi: “Sus, hâline şükret”, “Daha kötüsü de olabilir”, “Peki, kim gelecek?”, “Bir grup protestoyla suçluları yenemezsiniz”, “Üniversitede bir yılınızı boşuna harcıyorsunuz” ve benzeri sözler. Ama bütün bunlara rağmen değişimin mümkün olduğuna inanan insanlar bizi ayakta tuttu. Öğrencilerin yanı sıra öğretmenlerin, çiftçilerin ve avukatların bu hareket uğruna en büyük fedakârlıkları yaptığını özellikle belirtmeliyim. Biz öğrenciler de birbirimizi cesaretlendirdik. Örneğin, benim de zaman zaman bütün bunlara değip değmediğini, fazla idealist olup olmadığımızı düşündüğüm çok oldu. Ama böyle anlarda beni cesaretlendiren arkadaşlarım vardı.”

Geri çekilme ve yeniden atılım

Protestolar iki yıl boyunca aynı yoğunlukta sürmedi. İktidar, farklı şiddet yöntemleriyle hareketi bastırmaya çalıştı. Bu müdahaleler zaman zaman protestoların ivme kaybetmesine yol açsa da hareketin devamlılığını sağlayan önemli etkenlerden biri, öğrencilerin şiddete şiddetle karşılık vermemesi ve gerektiğinde geri çekilerek yeni stratejiler geliştirmesi oldu. Her geri çekilmenin ardından hareket, yeni bir hamleyle yeniden güç kazandı. Haraketin en büyük güç kaybını 15 Mart protestosunun hemen ardından yaşadığını söyleyen Magdalena, şunları söyledi:

“Halkın morali oldukça bozulmuştu. Bazıları öğrencilerin meclisi basması gerektiğini, barışçıl protestoların bize hiçbir şey kazandırmayacağını söylüyordu. Ben de şahsen kendimi çok kötü hissetmiştim. Yürüyüşlerimiz sırasında beni kucaklayan, kollarını açarak karşılayan insanları hayal kırıklığına uğratmışım gibi geliyordu. O dönemde beni yeniden cesaretlendiren ve içime umut dolduran şey, ortak plenumda Felsefe Fakültesi öğrencilerinin bize sunduğu fikir oldu. Bu fikir, bir sonraki parlamento seçimleri için kendi kendimizi örgütlememiz ve bütün bu süreci yürütürken doğrudan demokrasiyi kullanmamız üzerineydi. Fakülte ablukası sırasında da motivasyonumuzda sık sık iniş çıkışlar yaşanıyordu. Ama sayımız çok fazlaydı. Çok yorulduğunda birkaç günlüğüne fakülteden ayrılıp eve gitmek, yeniden enerji toplamak için ara vermek olağan bir durumdu. Hepimiz harekete zaman zaman küçük molalar verdik. Çünkü bu süreç duygusal ve psikolojik açıdan gerçekten çok yıpratıcıydı. Ancak görevleri sürekli birbirimize devrederek bunu başardık. Yani hareketi oluşturan bireyler zaman zaman ara verse de hareketin kendisi hiçbir zaman durmadı veya ara vermedi.”

Maşa, hareketin zayıflamasında üniversite yönetimlerine yönelik baskıların ve fakültelerin kapatılacağı yönündeki tehditlerin etkili olduğunu anlattı. Aylar süren ablukaların ardından fakültelerden çıkılması, eylemlerin temposunu da düşürdü.

“O dönemde hareketin temposu düştü çünkü vatandaşlar, öğrencilerin eylemlerin ne zaman yapılacağını sosyal medya üzerinden duyurmasına alışmıştı. Rejimin baskılarına karşılık halkın tepkisi, sokaklara daha sık çıkmak şeklinde oldu. Ardından Aralık 2025'te, öğrencilerin olağanüstü parlamento seçimlerinin yapılması talebiyle düzenlediği kampanya kapsamında yaklaşık 400 bin imza toplandı.”

Tijana, şunları söyledi:

“Sokak protestolarının yoğunluğu azaldığında insanlar biraz korktu. Eylemler daha seyrek yapılmaya ve daha az katılım olmaya başladı. Ama açıkçası ben o dönemde bile umudumu kaybetmedim. Çok geçmeden yalnızca mücadelenin biçiminin değiştiği ortaya çıktı. Vidovdan Protestosu'nun (28 Haziran 2025) ardından öğrenciler sivil itaatsizlik çağrısında bulundu. Vatandaşları da yurttaş meclisleri kurarak örgütlenmeye, kendi eylemlerini ve mücadele yöntemlerini kendilerinin geliştirmeye davet ettiler. Böylece sokaklarda hareketliliğin daha yoğun olduğu dönem sona ererken, fakülteler de normal faaliyetlerine dönmeye başladı. Öğrencilerin başlattığı sokak protestolarının sayısı azaldı. Ancak öğrenciler bu sırada arka planda seçimlere hazırlanmaya başlamıştı. ‘Her Köyde Bir Öğrenci’ kampanyası yeniden aktif hâle geldi. Seçim listelerinin hazırlanması ve seçimler için yapılması gereken bütün çalışmalar başladı. Bunlar hiç de basit süreçler değildi. Yani mücadele yönteminin biçimi değişmişti. İnsanlar, önemli anlarda her zaman yeterli sayıda kişinin ortaya çıktığını gördükçe yeniden moral kazandı. Ben bütün süreç boyunca iyimserdim ve kendi imkânlarım ölçüsünde sürekli aktif kaldım.”

Protestolardan siyasi mücadeleye

Magdalena'ya göre öğrenci hareketinin başarısının temelinde, farklı siyasi görüşlere sahip insanların aynı amaç etrafında birleşmesi vardı. Başlangıçta 16 kişinin ölümünden sorumlu olanların hesap vermesini isteyen öğrenciler, taleplerinin karşılanmaması ve protestolar sırasında yaşanan şiddet nedeniyle zamanla siyasi bir mücadeleye yöneldi.

“Bence başarının en büyük nedeni sayımızın çokluğu ve hepimizin aynı amaç etrafında birleşmiş olmasıydı: İstasyonun üzerindeki beton sundurmanın çökmesinden ve 16 kişinin ölümünden sorumlu olanların hesap vermesi. Ancak bu talebin yerine getirilmesi hükümetimiz için imkânsızdı çünkü bunu yapmak kendilerini de ele vermeleri anlamına geliyordu. Söz konusu olan, mafyayla derin bağları bulunan bir yapıydı. Hareketin içinde dünyaya ve siyasete ilişkin birbirinden tamamen farklı, hatta taban tabana zıt görüşlere sahip insanlar var. Ama hepimizi aynı arzu bir araya getirdi: Mecazi anlamda hepimizi o sundurmanın altında bırakan suç düzeninden nihayet kurtulmak.”

Magdalena, protestolar sırasında yaşanan şiddetin de hareketin niteliğini değiştirdiğini söyledi. Başlangıçta hesap verilmesini ve kurumların görevlerini yerine getirmesini isteyen öğrenciler, yaşananların ardından siyasi bir mücadeleye yöneldi. Ona göre 15 Mart 2025'te Belgrad'da düzenlenen büyük protestonun ardından kendi seçim listelerini oluşturma ve erken seçim çağrısı yapma fikri de bu sürecin bir parçası olarak ortaya çıktı.

Tijana ise hareketin kazanımlarını yalnızca siyasi hedefleri üzerinden değerlendirmedi. İnsanların birbirini tanımasını, örgütlenmenin gücünü keşfetmesini ve yerel düzeyde kalıcı bağlar kurmasını sürecin en önemli sonuçlarından biri olarak gördüğünü aktardı:

“Bu süreç hepimize, örgütlendiğimizde çok şey başarabileceğimizi, gücün kendi ellerimizde olduğunu öğretti. Bazen bunun zaman aldığını, ama mücadele etmeye değer olduğunu öğrendik. Bir daha asla rehavete kapılmamamız, her şeyi dikkatle takip etmemiz ve yanlış olduğunu düşündüğümüz durumlarda harekete geçmemiz gerektiğini öğrendik. Ve akıllı olan geri adım atmaz, akıllı olan örgütlenir.”

Özel Haber Haberleri