Artakalan: Hayatın adını değiştirmek

SUZAN DEMİR | Artakalan, bir çiftin birbirinden uzaklaşmasını anlatırken aslında iki insanın kendi hayatlarıyla yeniden ilişki kurma çabasına odaklanıyor. Ustaoğlu, bize yalnızca bir ilişkinin çözülüşünü değil, üretmenin ve yeniden başlamanın sancılarını da izletiyor.

SUZAN DEMİR

Yeşim Ustaoğlu, 2016 tarihli Tereddüt filminden on yıl sonra yeniden bir kurmaca uzun metrajla karşımızda. Bu süre içinde belgesel çalışmalarına ağırlık veren yönetmenin yeni filmi Artakalan, evliliklerinde giderek birbirlerinden uzaklaşan şair Elif (Öykü Karayel) ile müzisyen Mehmet’in (Metin Akdülger) hikâyesini anlatıyor. Ancak film, yalnızca bir çift arasındaki uyumsuzluğa ve ilişkinin monotonlaşmasına odaklanmıyor. Elif ve Mehmet’in ayrı ayrı çıktıkları yolculuklar üzerinden bir yaratım sürecini, üretme arzusunu ve günümüz dünyasında orta sınıfın değişen yaşam koşullarını da ele alıyor. Kendi konfor alanlarında yaşadıklarını düşündüğümüz orta sınıfın artık geçim derdiyle, üretim olanaklarının daralmasıyla ve geçmişten taşıdığı yüklerle de yüzleşmek zorunda kaldığı bir hikâye anlatıyor Ustaoğlu.

Konfor alanı dağılan orta sınıf

Öykü Karayel’in canlandırdığı Elif’i evde oğluyla vakit geçiren, gündelik kıyafetleriyle dolaşan, bozulan bir şeyi tamir eden ya da oğlunun ihtiyacı için onunla birlikte hırdavatçıya giden bir anne olarak görüyoruz. Ancak Elif aynı zamanda bir şair. Bir şeyler karalıyor, yazmaya çalışıyor ama üretemiyor. Gündelik hayatın içine sıkışmışlığını, giderek kendisini bir krize sürükleyişini, hatta banyo yapmayı bile reddedecek noktaya gelişini izliyoruz. Mehmet ise ders verdiği yerde sınıfının kapatıldığını öğreniyor. Ardından arkadaşlarıyla müzik yaptığı stüdyoda görüyoruz onu. Hatta o daha çok evin dışında. Çünkü daha çok anne ve oğlu yan yana vakit geçirirken izliyoruz. Mehmet işini kaybettiği için üzgün. Elif'in yanına geldiğinde stüdyonun kendisine çok pahalıya mal olduğunu, bundan sonra nasıl geçineceklerini soruyor.

Burada orta sınıfın artık eskisi gibi konforlu bir yaşam alanına sahip olmadığını görüyoruz. Elif, Mehmet’e konfor alanından çıkmasını gerektiren sözler söylese de aslında kendisi de bir tür konfor alanına hapsolmuş durumda. Mehmet ise sahip olduğu konforu kaybetmenin sıkıntısını yaşıyor. İkisinin de üretim süreçleri tıkanmış, gündelik hayatları giderek daralmış durumda. Dolayısıyla film, orta sınıf olarak gördüğümüz ve zaman zaman kendi dertleriyle uğraşan, kendi konfor alanında yaşayan insanlar olarak kodladığımız kesimin bugünkü geçim derdine de işaret ediyor.

İki ayrı yolculuk

Elif'in kendisini giderek eve kapatması ve Mehmet’le arasındaki kopuşun belirginleşmesiyle birlikte iki ayrı yolculuk başlıyor. Elif arabasına binerek memleketi Yusufeli’ne doğru yola çıkıyor. Yol boyunca farklı sosyal ve sınıfsal konumlardan kadınlarla karşılaşıyor. Önce tarım işçilerini taşıyan kadın bir servis şoförüyle temas kuruyor. Migren atağı nedeniyle kaza yaptığında karşısına bu kez bir kadın doktor çıkıyor. Yusufeli’ne ulaştığında ise anneannesini ve dedesini tanıyan yaşlı bir kadınla bağ kuruyor.

Elif’in yol boyunca karşılaştığı kadınlar, kendisinden oldukça farklı hayatlar yaşayan, farklı sınıfsal konumlarda bulunan insanlar. Ancak bu karşılaşmaların diyalog düzeyinde çok derinleştiğini söylemek zor. Elif’in hikâyesini daha çok görüntüler üzerinden takip ediyoruz. Dağlar, yollar, karşılaşılan insanlar ve geçmişin izleri, onun kendi iç dünyasına doğru yaptığı yolculuğun parçalarına dönüşüyor. Elif bir anlamda kaybettiği yaratım sürecini arıyor. Yeniden üretmenin, kendisini ifade etmenin yollarını bulmaya çalışıyor. Anneannesine ve dedesine dair bilmediklerini öğrenmesi, onların yaşadığı evi onarması ve orada bir hayat kurmaya çalışması da bu arayışın bir parçası. Bu nedenle Elif’in yolculuğunu yalnızca yeni bir hayat kurma çabası olarak değil, kendi iç dünyasını ve kendisini onarma girişimi olarak okumak mümkün.

Mehmet’in taşıdığı yükler sonradan gün yüzüne çıkıyor

Mehmet ise babasının çok hasta olduğunu öğrenince Trabzon’a gidiyor. İlyas Salman’ın canlandırdığı babasının evine gittiğinde korkunç bir manzarayla karşılaşıyor. Ev adeta bir çöp eve dönüşmüş durumda. Mehmet, oğluyla birlikte evi temizlemeye girişiyor. İki karakterin bugünkü orta sınıf yaşamlarının gerisinde, aslında orta sınıftan gelmeyen aile geçmişleriyle karşılaşıyoruz. Her ikisinin de kökleri taşraya dayanıyor. Bu açıdan Artakalan, Türkiye’de orta sınıfın toplumsal kökenlerine ve taşrayla kurduğu ilişkiye dair de bir şey söylüyor.

Mehmet’in hikâyesinde hasta ve konuşmayan babasıyla hesaplaşması, geçmişte yaşananlarla yüzleşmesi öne çıkıyor. Kardeşinin ölümü ve bunun babasıyla ilişkisine yansıyan izleri, Mehmet’in bugüne kadar taşıdığı yükü anlamamızı sağlıyor. Ancak başlangıçta Elif’in bir yaratım krizi içinde olduğunu biliyoruz. Mehmet’in işini kaybetmesi de çiftin gündelik hayatına ve ilişkisine yeni bir sorun olarak ekleniyor. Fakat Mehmet’in babasıyla yaşadığı travmanın izlerini filmin başında görmüyoruz. Bu hesaplaşma, hikâyenin ilerleyen bölümünde karşımıza çıkıyor. Dolayısıyla Mehmet’in geçmişiyle ilişkisi, Elif’in yaratım krizi kadar önceden hazırlanmış bir anlatı hattı oluşturmuyor.

Kuru Taşın Başı’nın izleri hissediliyor

Ustaoğlu’nun hikâyeyi iki ayrı hatta ilerletmesi, bir noktadan sonra iki farklı film izlediğimiz hissini de yaratıyor. Elif ve Mehmet zaman zaman görüntülü telefonla birbirlerini arasalar da aslında iki ayrı hikâyenin içinde ilerliyoruz. Mehmet’in babasıyla aynı evde geçirdiği zaman, geçmişle hesaplaşması ve aile ilişkileri daha belirgin bir kurmaca anlatının parçası. Elif’in yolculuğu ise giderek belgesel bir filmin alanına yaklaşıyor. Yollardan geçiyor, dağları izliyor, farklı insanlarla karşılaşıyor. Yeşim Ustaoğlu’nun Yusufeli’ni konu alan belgeseli Kuru Taşın Başı’nın izlerini burada hissetmemek mümkün değil. Hatta Elif'in yolculuğunda o belgeselin bakiyesinin bir kısmını izliyoruz. Bir tarafta Mehmet’in hikâyesi kurmacanın dramatik yapısı içinde ilerlerken diğer tarafta Elif’in hikâyesinde daha çok belgesel estetiğinin hâkim olduğunu görüyoruz.

Zaten Ustaoğlu, Artakalan için yaptığı hazırlık ve araştırma gezileri sırasında 2022’de Yusufeli’ne gidiyor. Barajın yaratacağı dönüşüme tanıklık edince belgeseli çekmeye başlıyor. Haliyle iki filmin üretim süreçleri iç içe geçmiş. Bana kalırsa Ustaoğlu, on yıl aradan sonra çektiği bu filmde özellikle Elif’in sahnelerinde belgesel ritmini kurmacanın içine taşıyarak kurmacanın anlatım alanını genişletiyor. Ancak 130 dakikalık film bütün bu hikâyeleri ve iki ayrı anlatı biçimini taşımakta zaman zaman zorlanıyor. Çünkü anlatı yer yer kendini fazlasıyla görüntülere ve anlara yaslıyor. Hikâye buralarda incelmeye başlıyor. Bu incelmenin sıklaştığı bölümlerde izleyici hikâyeden kopabiliyor, anlatının dağılmaya başladığını hissedebiliyor. Böylece paralel olarak izlediğimiz iki hikâyenin ritmi birbirinden uzaklaşıyor. Elbette karakterlerin ritimleri de farklı ve bu bilinçli bir tercih. Ancak farklı karakterlerin hikâyelerini anlatmak, iki anlatı hattının birbirinden kopuk ritimlerde ilerlemesini gerektirmiyor. İki ayrı dünyanın kendi ritmini korurken filmin bütünü içinde daha güçlü bir anlatı bütünlüğü kurması da mümkün olabilirdi.

“Yoldayım Mehmet, hayatımızın adını değiştirdim”

Film her ne kadar iki karakterin umutsuzluğuyla başlasa da bu karamsar anlatıma rağmen filmin sonunun umutlu olduğunu düşünüyorum. Ustaoğlu, karakterlerini çözümsüz bırakmıyor. Birhan Keskin'le birlikte yürüttüğü yaratım sürecinde Elif’in şiirsel dünyasını da kuruyor. Film boyunca karşımıza çıkan şiirler, karakterin iç dünyasını görünür kılmanın ötesinde anlatıya gerçekten hayat katıyor. Elif’in dile getiremediği duygular, sıkışmışlığı ve yeniden üretme arzusuyla şiirler arasında güçlü bir bağ kuruluyor. Özellikle filmin sonunda Mehmet’e söylediği “Yoldayım Mehmet. Hayatımızın adını değiştirdim” cümlesi, bu arayışın ulaştığı noktayı özetliyor. Elif yeniden yola çıkıyor, Mehmet de kendi geçmişiyle yüzleşiyor. İkisi de hayatlarını yeniden kurabilecekleri bir eşiğe geliyor.

Artakalan, bir çiftin birbirinden uzaklaşmasını anlatırken aslında iki insanın kendi hayatlarıyla yeniden ilişki kurma çabasına odaklanıyor. Ustaoğlu, bize yalnızca bir ilişkinin çözülüşünü değil, üretmenin ve yeniden başlamanın sancılarını da izletiyor. Filmin sonunda ise bütün bu sancıların ardından yeni bir hayatın doğabileceği ihtimalini önümüze koyuyor. Hayatın adını değiştirmek de belki tam olarak burada başlıyor.

Konuk Yazar Haberleri