BAHAR AKPINAR
1996 yılında çalışmaya başladığım Amerikan şirketinde iş kazası yaşanmadan geçen günler sayılırdı. Her yeni gün bir öncekinin üzerine eklenir, iş kazasız gün için hedeflenen rakama ulaşıldığında çalışanlara çeşitli ödüller verilir, yeni hedef gün sayısı belirlenirdi. Küçük altınlardan büyük altınlara, sonunda 'beşi bir yerde'ye kadar uzanan bu ödüllendirme sistemini hatırlıyorum.
Şirketin çalışanlarına vermek istediği mesaj açıktı. “Burada yalnızca emeğinizin değil, hayatınızın da bir değeri var. Sabah işe geldiğiniz gibi akşam evinize dönmeniz bizim için önemli.” Elbette bu yaklaşımın arkasında kurumsal çıkarlar, ekonomik hesaplar ve hukuki sorumluluklar da vardı. Kapitalist üretim düzeninin içindeki bir şirketten söz ediyorum. Çalışanına gösterdiği özenin ardında üretimin sürekliliğini sağlamak, kayıpları önlemek ve kurumsal itibarını korumak gibi gerekçeler de elbette vardı. Yine de bütün bunlar, işçinin can güvenliğinin işverenin sorumluluğunda olduğu gerçeğini değiştirmiyordu.
Üstelik güvenlik, işverenin çalışanına sunduğu bir iyilik değil, yerine getirmekle yükümlü olduğu bir görevdi. 1990’ların sonu ve 2000’lerin başı, uluslararası kalite, çevre ve iş güvenliği standartlarının çalışma hayatında giderek daha fazla yer bulduğu yıllardı. ISO belgeleri, denetimler, eğitimler, risk değerlendirmeleri, sayfalar dolusu prosedür ve talimat… Tehlikelerin önceden belirlenmesi, gerekli önlemlerin alınması, çalışanların eğitilmesi ve bütün bunların düzenli olarak denetlenmesi gerekiyordu. İş güvenliği bir temenni değil, bilgisi, yöntemi ve sorumluları olan bir sistemdi.
Elbette bir belgenin varlığı, o belgenin gerektirdiği koşulların sağlandığı anlamına gelmiyordu. Bugün de gelmiyor. Fakat bunca yılda biriken bilgiye, geliştirilen standartlara ve deneyime rağmen neden hâlâ insanların çalışırken öldüğünü sormak gerekiyor.
Kurumların ve denetim mekanizmalarının işlevlerini ne ölçüde yerine getirdiği, hazırlanan belgelerin gündelik çalışma hayatında ne kadar karşılık bulduğu da bu sorunun bir parçası.
Daha sonra çalıştığım bir Türk-Amerikan ortaklığında iş kazası olmadan geçirilen her ay için iki koyun kurban edildiğini hatırlıyorum. Bir tarafta kazasız geçen günlerin sayılması ve hedefler konulması, diğer tarafta kazasız geçti diye şükredilen günler için kurban kesilmesi… Elbette bu uygulama, iş güvenliği önlemlerinin alınmadığı anlamına gelmez. Alındığına bizzat şahidim. Ancak tehlike karşısında geliştirilen iki farklı yaklaşımın yan yana duruşu bugün bile düşündürücü geliyor bana. Çünkü riskin gerçekleşmemesini dilemekle gerçekleşmesini önlemek farklı şeyler.
Kurban kesilen yıllarda Aliağa sanayi bölgesinde çalışıyordum. Bazı günler hava ağırlaşır, demir çelik fabrikalardan yükselen duman çevreye çökerdi. Kısacık molalarda ofisten bahçeye çıktığımda bile genzimin, gözlerimin yandığını, saçlarıma sinen kokuyu hatırlıyorum. Konuşurken boğazınız jiletle çizilir gibi acır, zehir solursunuz. Benim maruz kaldığım, o sanayi bölgesinde çalışan insanların her gün karşılaşabileceği koşulların yalnızca küçük bir parçasıydı. Bir insan geçimini sağlamak için sağlığından ne kadar vazgeçmek zorunda? Bu soru hep aklımdadır.
Aliağa’daki HABAŞ Demir Çelik Fabrikası’nda meydana gelen ölümcül iş kazasının ardından bütün bu anılar yeniden canlandı. Hayatını kaybeden işçiler, yaralananlar, geride kalan aileler… Yaşananların teknik nedenleri ve sorumlulukların kapsamı soruşturmayla açıklığa kavuşacak. Ancak bu felaket, Türkiye’de iş güvenliğinin yalnızca teknik bir mesele olmadığını bir kez daha hatırlattı. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Meclisi’nin verilerine göre 2026 yılının ilk on ayında en az 1.930 işçi çalışırken hayatını kaybetti. Her rakamın ardında yarım kalmış bir hayat, kapanan bir kapı, bir daha aynı şekilde kurulamayacak bir sofra var.
Ekonomik koşullar ağırlaştıkça iş güvenliği hakkını kullanmak da zorlaşıyor. İşsizlik korkusu, geçim sıkıntısı ve güvencesizlik, insanları yalnızca istemedikleri işlerde çalışmaya değil, tehlikeli olduğunu bildikleri koşullara da katlanmaya zorlayabiliyor. Koruyucu ekipmanın eksik olduğunu söylemek, tehlikeli bir işi reddetmek, çalışma koşullarına itiraz etmek, işini kaybetme korkusuyla karşı karşıya kalan biri için ne kadar mümkün?
Oysa bir insanın geçinebilmek için çalışmak zorunda olması, yaşamak için her koşula razı olması gerektiği anlamına gelmez.
Bana kalırsa bütün bunların arkasında daha geniş bir değer kaybı var. Giderek insanın değerini kazandığı parayla ölçen bir topluma dönüşüyoruz. Ne bildiğinden, ne ürettiğinden, neye emek verdiğinden önce ne kazandığın soruluyor. Para kazanamamak yalnızca ekonomik bir güçlük değil, neredeyse kişisel bir yetersizlik gibi görülüyor. İnsanın kendisi değil, ekonomik yararlılığı önem kazanıyor. İsterse dünyanın en prestijli okullarında oku, para kazanamıyorsan başarılı bir insan değilsin.
Bu anlayış yalnızca çalışma hayatıyla sınırlı kalmıyor. Gündelik ilişkilerimize, birbirimizi değerlendirme biçimlerimize, başkalarının kırılganlığı karşısındaki tutumumuza da sızıyor. İnsanları kolayca gözden çıkarabildiğimiz, birbirimizin hayatında açtığımız yaraları giderek daha az önemsediğimiz bir dünyada, insanın yerine başkasının bulunabilecek bir üretim unsuru olarak görülmesi de aynı değersizleştirme anlayışından besleniyor. Oysa insan hayatı, ekonomik karşılığından ve başkalarına sağladığı faydadan bağımsız olarak değerlidir.
Ne var ki, bütün bu toplumsal aşınma, iş cinayetlerinin somut sorumluluğunu ortadan kaldırmıyor. İşverenin yükümlülükleri, devletin denetim görevi ve işçinin hakları yerli yerinde duruyor. İş güvenliği, yalnızca çalışanların dikkatli olmasına, yöneticilerin iyi niyetine ya da işletmelerin vicdanına bırakılamaz. Bağımsız denetimlerin yapılması, tehlikelerin önceden belirlenmesi, önlemlerin uygulanması ve çalışanların haklarını kaybetme korkusu yaşamadan kullanabilmesi gerekir. Bir insanın hayatını korumak iyi niyete sağlanamaz.
Otuz yıl önce kazasız geçen günleri sayıyorduk. Bugün çalışırken hayatını kaybeden insanları sayıyoruz. Aradaki fark yalnızca iki ayrı istatistikten ibaret değil. Birinde hayatın devamlılığı, diğerinde ölümün sürekliliği kayda geçiriliyor. Oysa sabah evinden çıkan bir insanın akşam aynı kapıdan içeri girmesi, şansa bırakılacak bir ihtimal olamaz. Sabah evinden çıkıp işine giden bir insanın onu bekleyen ailesine, kendi hayatına, henüz yaşamadığı bütün günlere dönebilmesi gerekiyor. İşçi işverene emeğini satar, hayatını değil. Daha da önemlisi eve dönebilmek bir lütuf değil, bir haktır.