Gazeteciler yazacak, biz gerçekleri öğreneceğiz

 NURİ GÜNAY
NURİ GÜNAY | Mesele yalnızca gazetecilerin maruz kaldığı baskılar değil. Bugün yüzlerce gazeteci işsiz, binlercesi işsiz kalma tehdidiyle yüz yüze. Hâlbuki gazetecilik de, başka meslekler gibi can tehdidi, hapis tehdidi, işsizlik tehdidi olmadan yapılmalıdır. Devletin görevi gazeteciler için güvenli, güvenceli bir ortam yaratmaktır.

NURİ GÜNAY

Sömürü, savaş, eşitsizlik, baskı varsa yalan da vardır. İnsanca yaşam, barış, özgürlük, eşitlik için mücadele ediliyorsa, aynı zamanda gerçeklerin ortaya çıkması için mücadele ediliyordur. Siyasi mücadele, hakikat mücadelesidir.

Gerçekleri öğrenmek, nefes almak kadar doğal hakkımızdır. Çünkü yalanların sırları dökülüp gerçekler ortaya çıkınca toplumların karar vermeleri, iyiyle kötüyü ayırmaları kolaylaşır. Bu yüzden gazetecilik çok önemli bir meslek. Yüzyılı aşkın zamandır büyük fedakârlıklarla yapılıyor. Her dönemde en çok gazeteciler yönetenlerin hedef tahtası haline geliyor.

İşi, yalnızca devletin ya da iktidar sahiplerinin isteği haberi yapmak, istediği yazıyı yazmak olan “gazeteciler” ayrı bir yazının içeriği olabilir. Burada bahsettiklerimiz bağımsız gazeteciler ya da bugünün uygun ifadesiyle halkın haber alma hakkını savunan gazeteciler.

Bizim topraklarımızda modern anlamda 1830’larda başlayan bir hikâye bu. Takvim-i Vekayi, ardından Ceride-i Havadis çıkar ama hemen peşi sıra “Matbuat Nizamnamesi” yasaklarla çevirir etraflarını. 1860’da özel teşebbüsle yayınlanan ilk gazete Tercüman-ı Ahval çıkmaya başlar, Abdülaziz’i çok kızdırır, gazeteyi iki aylığına kapatır. Sonra Tasvir-i Efkâr yayın hayatına başlar, baskı üzerinden hiç eksik olmaz. Basın büyüdükçe, gazetecilik mesleğini icra edenler çoğaldıkça baskı kararnameleri tekrar tekrar güncellenir. 1864’te yeni “Matbuat Nizamnâmesi” ve 1967’de çıkarılan “Âli Kararnâme” pek çok gazetenin kapanmasına, gazetecilerin mesleklerinden men edilmesine yol açar. Biliyorsunuz Abdülaziz sonrası Abdülhamid dönemi, “İstibdat Dönemi” diye anılır. Sansür, baskı, hapisler, sürgünler… Gazeteciliğin tepesinde kılıç sallanıp durur. İlk kez bu dönem sansür kurulu oluşturulur.

1908 Devrimi’nin ilk rüzgârı "Hürriyet, Müsavat, Uhuvvet” olarak eser. 24 Temmuz'da sansür kaldırılır, yeni bir basın kanunu çıkarılır. Sonrası malum, İttihat ve Terakki iktidarı, basına gayrı resmi bir baskı politikası uygulamaya başlar, bazı gazeteciler katledilir. 1912’de İTC iktidardan düşer, yayın organı Tanin kapatılır. Bab-ı Ali Baskını’yla yeniden iktidarı aldığında ise basına dönük daha ağır bir baskı dönemi yeniden başlar. Dünya Savaşı yılları, baskı ve sansürün ağırlaştığı bir dönemdir. Söz konusu olan gereceklerin gizlenmesinden daha fazlasıdır; mesela Sarıkamış’ta büyük zafer kazanılmıştır. Gerçek yıllar sonra anlaşılmıştır.

İstanbul ve Anadolu işgal edildiği zaman gazeteciler bu kez de işgalcilerin baskılarına sürgünlerine ve tutuklamalarına maruz kalır. Yandaş basın o zaman da vardır, İstanbul Hükümeti ve işgalciler ne isterse onu yazmaktadırlar. Onlara “Mütareke Basını” denmiştir.

Cumhuriyetin ilanından 1925’e kadar basın bir nebze özgürdür. Şeyh Sait İsyanı bahane edilerek çıkartılan Takrir-i Sükûn Kanunu gazeteciler için ağır bir baskı döneminin başlaması demektir. Gazetecilerin İstiklal Mahkemesi’nde yargılanması sıradan vakadır. 1931’de, çok ağır maddelerden oluşan cumhuriyetin ilk basın kanunu çıkartılır. 1938’de yapılan eklemelerle gazete ve dergi çıkarmanın koşulları daha da ağırlaşır. İkinci Dünya Savaşı yıllarında Anadolu Ajansı tek kaynaktır. İktidarın istediği olayların haber değeri vardır. Antikomünist hezeyanla gerçekleştirilen Tan Gazetesi Baskınının tarihi 4 Aralık 1945’tir. Gazetecilik tarihimizin kara gününde ulusalcılıktan ırkçılığa, milliyetçilikten siyasal İslama geniş bir siyasal yelpaze sol düşmanlığında birleşmiştir.

Demokrat Parti, 1950’de iktidara gelir gelmez basının üzerindeki baskıyı hafifleten bir yasa çıkartır. Bu dönemde yeni gazeteler çıkmaya başlar, satışlar artar. Uzun sürmez, birkaç yıl sonra her şey tersine döner. 1954’te çıkartılan basın yasası gazetecilere ağır koşullar dayatır. Takibatlar, meslekten men edilmeler katlanarak artar. 1957 sonrası daha da ağırlaşır, ancak 1960 yılında kurulan Tahkikat Komisyonu baskıda doruk noktasıdır. Yayın yasaklama, basım ve dağıtım durdurma, izinsiz arama yapma gibi her türlü hukuksuz yetkiyle donatılan komisyon karartmanın baş kurumudur.

27 Mayıs sonrası büyük gazete sahipleriyle iktidardakiler karşı karşıya gelir. Kurulan Basın İlan Kurumu'nun ve gazetecilerin haklarını düzenleyen kanun gazete patronların tepkilerini çeker. Büyük gazete sahipleri protesto için üç gün gazete çıkarmazken basın emekçileri “Basın” adıyla bir gazete çıkarır. 1961’deki ilk tutuklama basının o kadar da özgür olmasına müsaade edilmeyeceğinin işaretedir. Aziz Nesin ve İhsan Ada, Nesin’in “tehlikeli” yazıları nedeniyle hapse atılır. Yine de 1960’tan 12 Mart Darbesine kadar basın ve gazeteciler açısından diğer dönemlerle kıyaslanmayacak kadar özgür bir ortam vardır. 12 Mart’la birlikte birçok yayın durdurulur, gazeteciler tutuklanır. Baskı kanunlaşır, gazete kapatmak, yayın durdurmak kolaylaşır. 70’lerde, 12 Eylül darbesine kadar birçok gazeteci faşist namluların hedefi olur.

12 Eylül Darbesi sonrası gazeteler, dergiler kapatılır, birçok gazeteci tutuklanır. 400 gazeteci için toplam 4 bin yıl hapis cezası istenir. Gazetecilere 3 bin 315 yıl 6 ay hapis cezası verilir. 31 gazeteci cezaevine girer. 300 gazeteci saldırıya uğrar. 3 gazeteci silahla öldürülür. Gazeteler 300 gün yayın yapamaz. 13 büyük gazete için 303 dava açılır. 39 ton gazete ve dergi imha edilir.

Özal döneminde baskı sürer, iki binin üzerinde dava açılmıştır. Davaların birçoğu hapis cezasıyla sonuçlanır. 90’lar karanlıktır! Olağan Üstü Hal Valilerine istedikleri yayınları durdurma, toplatma yetkisi verilir. 91’de yürürlüğe giren Terörle Mücadele Kanunu, aynı zamanda basını susturmanın aracıdır. Mahkemeler, hapisler, gazete bombalamalar yetmez; otuz yedi gazeteci faili meçhul cinayetlerle katledilir.

AKP iktidarının gerçek gazetecilikle olan münakaşa ve mücadelesini anlatmaya sayfalar yetmez. İlk yıllarından bugüne sürdürdüğü tekelleşme hamlelerinin büyük medyada ortaya çıkarttığı sonuç ortada. Yirmi beş yıldır her yıl hapisteki gazeteci sayısı artarken, 15 Temmuz darbe girişimi sonrası, özgür basın yok edilmek istendi. Kanun hükmünde kararnamelerle DİHA, Jinha, Özgür Gündem, TV 10, İMC ve Hayat TV gibi televizyonlar kapatıldı. Hemen hepsinin mal varlıkları talan edildi. Buralarda çalışan gazetecilerin pek çoğu gözaltına alındı. Yüzlerce gazeteci 2016 ve sonrasındaki yıllarda tutuklandı. Yine internet haber sitelerinin pek çoğu defalarca kez kapatıldı, haberleri yasaklandı. 2022’de çıkartılan “Dezenformasyon Yasası” haber alma hakkı ve ifade özgürlüğüne bir darbe daha demek oldu.

Radyo ve Televizyon Üst Kurumu ve Basın İlan Kurumu eliyle gazeteler ilan kesme cezalarıyla, televizyonlar da türlü ekonomik yaptırımlarla sıkıştırılıyor. Yetmiyor, artık televizyonlara tek tek el konuluyor. 24 Ekim 2025’te TELE1’e, 14 Ekim 2026’da Halk TV’ye ve en son 17 Kasım 2026’da Sözcü TV’ye kayyum atandı.

Merdan Yanardağ, İrem Delice, Selahattin Günday, Tuğba Tekerek, Ali Tarakçı, Fatih Ergin, Derya Okatan, Hasan Güraksu, Mustafa Balcı, Şaban Sevinç, Murat Ağırel hapisteler. İsmail Arı birkaç gün önce mahkeme tarafından beraat verilerek serbest bırakıldı. Yani hiç tutuklanmaması gerekiyordu. Tıpkı diğer tutuklu gazeteciler gibi.

Mesele yalnızca gazetecilerin maruz kaldığı baskılar değil. Bugün yüzlerce gazeteci işsiz, binlercesi işsiz kalma tehdidiyle yüz yüze. Hâlbuki gazetecilik de, başka meslekler gibi can tehdidi, hapis tehdidi, işsizlik tehdidi olmadan yapılmalıdır. Devletin görevi gazeteciler için güvenli, güvenceli bir ortam yaratmaktır.

Yurttaşların görevi, gerçek bilgiye, habere, hakikate ulaşmamız için çalışan gazetecilere, basın özgürlüğüne sahip çıkmaktır.

Köşe Yazıları Haberleri