KEMAL GÖKTAŞ
ABD’de Türkiye ile Irak arasında Kerkük-Ceyhan petrol hattı ve Irak Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nin (IKBY) petrol ihracatından kaynaklanan milyarlarca dolarlık uyuşmazlıkta Irak lehine önemli bir gelişme yaşandı.
Washington’daki ABD Columbia Bölgesi Federal Mahkemesi’nde görevli federal magistrate hâkimi Zia M. Faruqui, 23 Eylül’de sunduğu rapor ve tavsiyede Irak’ın Uluslararası Ticaret Odası (ICC) tahkim kararının tanınması ve uygulanması talebinin kabul edilmesini önerdi.
Global Arbitration Review sitesinde yayınlanan karara göre, Faruqui, tahkim kararındaki faiz hükümlerinin nasıl uygulanacağı konusundaki Türkiye-Irak anlaşmazlığında büyük ölçüde Irak’ın yorumunu benimsedi ve nihai hesaplamada alacaklı tarafın Türkiye değil Irak olması gerektiği sonucuna vardı.
Ancak dosyada Faruqui’nin benimsediği yönteme uygun güncel bir hesaplama bulunmadığı için Türkiye’nin Irak’a ödemesi gereken kesin miktar henüz belirlenmedi.
Faruqui’nin raporu nihai mahkeme kararı değil. Federal magistrate hâkimi olarak dosyaya bakan bölge hâkimine rapor ve tavsiye sunan Faruqui’nin görüşüne tarafların tebliğden itibaren 14 gün içinde itiraz etme hakkı bulunuyor. Nihai kararı ABD Columbia Bölgesi Federal Mahkemesi verecek.
Uyuşmazlık nasıl başladı?
Türkiye ile Irak arasındaki uyuşmazlığın temelinde, iki ülke arasında 1973’te imzalanan Irak-Türkiye Ham Petrol Boru Hattı anlaşmaları bulunuyor.
Anlaşmalar Kerkük bölgesindeki petrolün Türkiye üzerinden Ceyhan’a taşınarak dünya pazarlarına ulaştırılmasını düzenliyordu. Türkiye, Irak tarafından gönderilen petrolün Ceyhan’da yüklenmesi konusunda Irak federal hükümetinin talimatlarına uymakla yükümlüydü.
Ancak Irak Kürdistan Bölgesel Yönetimi, Bağdat yönetiminin onayı olmadan Türkiye üzerinden petrol ihraç etmeye başladı.
Bağdat yönetimi 23 Mayıs 2014’te ICC nezdinde tahkime başvurarak Türkiye’nin federal hükümetin izni olmaksızın IKBY’nin gönderdiği petrolün Ceyhan’dan yüklenmesine izin verdiğini ve bunun iki ülke arasındaki boru hattı anlaşmalarına aykırı olduğunu savundu.
Paris merkezli ICC tahkim heyeti 13 Şubat 2023’te Irak’ın iddialarının önemli bir bölümünü kabul etti. Heyet, Türkiye’nin Irak Federal Hükümeti’nin izni olmadan IKBY petrolünün Ceyhan’dan yüklenmesine izin vermesini anlaşmalara aykırı buldu.
Ayrıca Türkiye’nin Ocak-Mart 2014 döneminde Iraklı görevlilerin Ceyhan’daki Irak ofisine erişimini engellemesini de ihlal olarak değerlendirdi.
Kazanç şirketlerde, milyarlarca dolarlık yük devlette
Tahkim kararı ile Bağdat’ın izni dışında gerçekleştirilen petrol ticaretinden Türkiye devletinin doğrudan kazanç sağlamadığı tespit edilmiş, buna karşılık işlemlerin Ceyhan üzerinden yapılmasına izin verilmesinin hukuki ve mali sorumluluğu Türkiye devletine yüklenmişti.
Tahkim kararına göre IKBY, Mayıs 2014-Eylül 2018 arasında petrol satışlarından yaklaşık 27 milyar dolar gelir elde etmişti. Petrol piyasa değerinin altında satılmış, ayrıca Irak’a 1,324 milyar dolarlık fazla nakliye maliyeti yüklenmişti.
Tahkim heyeti, Türkiye’nin petrolü kendisinin satmadığını ve petrolün indirimli satış fiyatından doğrudan yararlanmadığını tespit etmişti. Türkiye’nin sorumluluğu, Bağdat’ın izni bulunmadığı halde petrolün Ceyhan’dan yüklenmesine izin vererek bu ticareti mümkün kılmasından kaynaklanmıştı.
Böylece ortaya çarpıcı bir tablo çıkmıştı: Petrolü alıp uluslararası piyasalarda satan özel şirketler ticari kazanç elde ederken, işlemlerden kaynaklanan milyarlarca dolarlık tahkim yükü Türkiye devletinin üzerine kalmıştı.
ABD’de devam eden dava şimdi bu mali yükün faizlerle birlikte nihai olarak ne kadar olacağını belirleyecek.
Irak’a yaklaşık 2 milyar dolar, Türkiye’ye 526,6 milyon dolar
ICC tahkim heyeti, Türkiye’nin ihlalleri nedeniyle Irak lehine faiz öncesi 1 milyar 997 milyon 976 bin 23,50 dolar tazminata hükmetti.
Ancak Türkiye’nin Irak’a karşı ileri sürdüğü karşı talepler de kısmen kabul edildi.
Irak’ın geçmiş dönemlerde taahhüt edilen asgari petrol taşıma miktarlarını sağlayamaması ve ilgili ödemeleri yerine getirmemesi gibi ihlaller nedeniyle Türkiye lehine faiz öncesi toplam 526 milyon 585 bin 537,45 dolar hükmedildi.
İki tarafın alacakları mahsup edildiğinde tahkim heyeti, faiz düzenlemeleri yapılmadan önce Türkiye’nin Irak’a 1 milyar 471 milyon 390 bin 486,05 dolar ödemesine karar verdi.
Ancak bu tutarın “faiz için gerekli düzeltmelere tabi” olduğu belirtildi.
Washington’da görülen davadaki milyarlarca dolarlık görüş ayrılığının kaynağı da tam olarak bu faiz hükmünün nasıl uygulanacağı.
Türkiye: Faiz hesaplanırsa alacaklı biziz
Irak, tahkim kararının ABD’de tanınması ve icra edilebilir hale gelmesi için 10 Nisan 2023’te Washington’daki federal mahkemeye başvurdu.
Türkiye tahkim kararının tanınmasına karşı çıkmadı. Ancak faizlerin doğru yöntemle hesaplanması halinde net alacaklının Irak değil Türkiye olacağını savundu.
Tarafların uzmanlarının hesapları arasında yaklaşık 1,5 milyar dolarlık fark ortaya çıktı.
Irak’ın Newstate Partners’tan uzmanı Annie Emery, tahkim kararındaki faiz yönteminin uygulanması halinde Türkiye’nin Irak’a 565,2 milyon dolar, buna ek olarak tahkim kararından sonraki faizleri ödemesi gerektiğini hesapladı.
Türkiye’nin IAV Advisors’tan uzmanı Gabriel Perkinson ise tam tersine, faizler hesaba katıldığında Irak’ın Türkiye’ye 912,3 milyon dolar ve tahkim sonrası faiz ödemesi gerektiğini savundu.
Mahkeme, iki ülkenin faiz hesabındaki bu temel görüş ayrılığının incelenmesini Faruqui’ye havale etti.
ABD’li hâkim Türkiye’nin tezini reddetti
Faruqui, ICC tahkim heyetinin faiz konusunda Irak’ın önerdiği hesaplama yönteminin temel mantığını büyük ölçüde benimsediği sonucuna vardı.
Tahkim heyetinin karar metninde de bütün faizler hesaplandıktan ve karşılıklı borçlar mahsup edildikten sonra Türkiye’nin Irak’a net ödeme yapmasını öngördüğünü belirtti.
Türkiye ise tahkim heyetinin Irak lehine net ödeme çıkacağı yönündeki ifadesinin kesin bir hesaplamaya değil bir “varsayıma” dayandığını ve heyetin gerekli faiz hesaplarını yapacak imkâna sahip olmadığını ileri sürdü.
Faruqui bu görüşü kabul etmedi.
Türkiye’nin tahkim kararının ABD’de tanınmasına karşı çıkmadığına işaret eden Faruqui, bir taraftan kararın tanınmasını kabul edip diğer taraftan federal mahkemeden hakem heyetinin ulaştığı net sonucu yanlış kabul etmesini istemenin mümkün olmadığı değerlendirmesinde bulundu.
Ayrıca olası bir hesaplama hatasının uluslararası tahkim kararının uygulanmasını reddetmek için tek başına bir gerekçe oluşturmadığını vurguladı.
Federal mahkemenin görevinin tahkim uyuşmazlığını yeniden yargılamak değil, kararın tanınıp uygulanmasını değerlendirmek olduğunu belirtti.
Kesin borç miktarı henüz belli değil
Faruqui buna karşılık bu aşamada Türkiye’nin Irak’a ödemesi gereken kesin tutarı belirlemedi. Bunun nedeni, dosyada Faruqui’nin benimsediği kriterlerin tümüne uygun yeni bir faiz hesabının henüz bulunmaması. Bu nedenle Irak’ın uzmanının hesapladığı 565,2 milyon dolar, mahkemenin kesinleştirdiği bir borç miktarı değil.
Faruqui’nin vardığı temel sonuç, doğru faiz yöntemi uygulandığında net alacaklının Irak olması gerektiği. Kesin miktarın bu kriterlere göre yeniden hesaplanması gerekecek.
Kerkük-Ceyhan hattındaki petrol akışı 2023’te durmuştu
Türkiye, 2023 tarihli tahkim kararının kısmen iptali için kararın verildiği yer olan Fransa’da da dava açmış, Paris İstinaf Mahkemesi, 10 Mart 2026’da Türkiye’nin başvurusunu reddetmişti.
Tahkim kararının hemen ardından Irak Kürdistan Bölgesi’nden Türkiye üzerinden yapılan petrol ihracatı Mart 2023’te durmuştu.
Uyuşmazlığın temelinde Bağdat’ın, Irak petrolünün ihracatında federal devletin ve devlet petrol pazarlama şirketi SOMO’nun yetkili olduğu yönündeki tutumu bulunuyordu.
Kerkük-Ceyhan hattı daha sonra yeniden devreye girdi. Ceyhan yönündeki petrol akışı bugün yaklaşık günde 200 bin varil düzeyinde bulunuyor.
Irak, Hürmüz Boğazı çevresindeki güvenlik sorunlarının da etkisiyle Türkiye üzerinden kuzeydeki ihracat kapasitesini artırmaya çalışıyor.
Berat Albayrak iddiaları Meclis gündemine gelmişti
Uluslararası Tahkim Mahkemesi’nin Türkiye’yi 1.4 milyar dolar tazminata mahkûm etmesinin ardından, arka planı araştırma ve sorumluları tespit etme girişimi TBMM engeline takılmıştı.
30 Mart 2023'te İYİ Parti Grup Başkanvekili Erhan Usta tarafından sunulan önergede, tahkim kararı doğrultusunda ortaya çıkan tazminatın sorumlularının belirlenmesi amacıyla genel görüşme istenmişti. Önerge AKP ve MHP oylarıyla reddedilmişti.
Genel Kurul’da söz alan İYİ Parti Denizli Milletvekili Yasin Öztürk, sürecin merkezinde Powertrans şirketinin yer aldığını ileri sürmüştü. Firmanın üst düzey yöneticilerinin Çalık Holding kökenli olduğunu savunan Öztürk, dönemin Çalık Holding CEO'su, eski Enerji ile Hazine ve Maliye Bakanı Berat Albayrak’ın ismine dikkat çektmiştii. İddiaya göre, Powertrans CEO’su Ekrem Keleş, Albayrak’ın akrabasıydı ve kararlar Albayrak’ın onayına sunuluyordu.