YAZI DİZİSİ: Geri gönderme merkezleri 2 - Dört yaşında, ağır epilepsi hastası ve geri gönderme merkezinde

GÜLSEVEN ÖZKAN

Bir ülkeye savaşın, yoksulluğun, zulmün ya da ölüm korkusunun içinden kaçıp sığınmak çoğu insan için hayatını kurtarma çabası. Ancak Türkiye’ye ulaşan herkes için bu yolculuk aynı olmuyor. Çocuklar da aileleriyle birlikte geri gönderme merkezlerinde tutulabiliyor ve burada sağlık, beslenme, hijyen, eğitim, oyun ve psikososyal destek gibi temel ihtiyaçlarla karşı karşıya kalıyor.

Bu dosyanın ikinci bölümünde, geri gönderme merkezlerinde kalan çocukların koşullarına baktık. Bir tarafta ağır epilepsi hastası dört yaşındaki Alveer’in annesiyle birlikte İzmir Harmandalı Geri Gönderme Merkezi’nde tutulduğu dönem, diğer tarafta ise Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu’nun (TİHEK) merkezlere yaptığı ziyaretlerde çocuklara ilişkin kayda geçirdiği ve düzeltilmesini tavsiye ettiği tespitler bulunuyor.

Epilepsi hastası çocuğun Irak’tan kaçış hikayesi

İspanya’da yaşayan aile yakınının yanına gitmek ve dört yaşındaki ağır epilepsi hastası çocuklarının tedavisini sürdürmek isteyen Iraklı Ezidi aile, 31 Temmuz 2026’da İzmir Adnan Menderes Havalimanı’nda gözaltına alındı. Pasaportlarındaki İspanya vizelerinin sahte olduğunun tespit edilmesinin ardından baba Araz Rasho Qoto "resmi belgede sahtecilik” suçlamasıyla tutuklandı. Anne Shahbaz Aras Naif Al Abdy ise iki küçük çocuğuyla birlikte Harmandalı Geri Gönderme Merkezi’ne götürülerek idari gözetim altına alındı.

Ailenin avukatı Edhem Kuruş’a göre ailenin İspanya’ya gitme isteğinin nedenlerinden biri de dört yaşındaki Alveer’in ağır epilepsi hastalığı nedeniyle babanın ağabeyinin desteğiyle tedavisini sürdürmekti. Çocuk 12 saatte bir düzenli olarak epilepsi ilacı kullanması gerekiyordu. İlaç dozunun gecikmesinin nöbet, beyin hasarı ve ölüm riski yaratabileceği ifade edildi. Kuruş, merkezde ilaçların bitmek üzere olduğunu kendisinin merkeze ve yetkililere bildirdiğini daha sonra çocuğun uzman doktor tarafından muayene edilerek yeniden reçete düzenlendiğini anlattı. Avukat, çocukların merkezde kaldıkları süre boyunca zorlandığını belirterek, “Çocuklar başta ağlıyordu. Çok kötü olmuşlardı” dedi. Merkezde çocuklar için oyun alanı bulunmadığını iddia eden Kuruş, koşulları ise “Cezaevinden hiçbir fark yok, normal şartlar anlamında cezaevinden daha kötü” sözleriyle savundu.

Çocukların vücudunda kızarıklıklar oluştuğu ileri sürüldü

Avukat, çocukların merkezde kaldıkları sırada vücutlarında kızarıklıklar oluştuğunu ve sürekli kaşındıklarını da ileri sürdü. “Çocukların vücutlarında belli zaten kızarıklar çıkmıştı. Kaşınıyorlardı sürekli” diyen Kuruş, merkezde hijyen ve yemek konusunda da sorunlar yaşandığını savundu.

Anne ve çocukların iletişim konusunda da güçlük yaşadığı belirtti. Türkçe bilmeyen annenin yalnızca Kürtçe konuştuğunu söyleyen Kuruş, çocuğun ilacının 12 saatlik aralıklarla verilmesi gerektiğini görevlilere anlatabilmek için Türkçe not hazırlamak zorunda kaldığını ve bunu anneye verdiğini anlattı.

Avukat ayrıca merkezdeki avukat görüşmelerinde arada cam bulunduğunu ve bir ziyaretinde çok sayıda kişinin sıcak havada dışarıda bekletildiğini iddia etti.

Yaklaşık üç hafta sonra merkezden çıktılar

Anne ve iki çocuk yaklaşık üç hafta Harmandalı Geri Gönderme Merkezi’nde kaldıktan sonra serbest bırakıldı. Kuruş, tahliyelerinin ardından çocuklar ve annenin İzmir’de kendilerine destek olan gönüllü bir ailenin yanına yerleştirildiğini anlattı. Anne hakkında ise 2 Ağustos 2026 tarihli sınır dışı etme kararı bulunuyor. Karara karşı dava açılırken anne şu anda serbest ve İl Göç İdaresi’ne düzenli olarak imza veriyor.

Baba ise yaklaşık 1,5 ay tutukluluk aradından 22 Eylül’de görülen duruşmada serbest bırakıldı ve Harmandalı Geri Gönderme Merkezi'ne gönderildi. Böylece dört yaşındaki Alveer’in ağır sağlık sorunlarının yanı sıra ailenin yeniden birbirinden ayrılma riski de devam ediyor. Çünkü baba hakkında sınırdışı kararı verilebilir, ancak böyle bir karar çıkması halinde aile itiraz davası açacak.

Merkezler de eksiklikler neler?

Alveer’in yaşadığı süreç, geri gönderme merkezlerinde çocukların hangi koşullarda tutulduğu sorusunu gündeme getiriyor. Bu sorunun yanıtı yalnızca ailelerin ve avukatların anlattığında değil, TİHEK farklı geri gönderme merkezlerine ilişkin resmi raporlarında da yer alıyor. Kimi merkezlerin şartları çocuklar açısından ziyaret edildiği dönem de iyi iken kimileri değildi. Bir merkezde çocuklar için oyun alanı ve okul öncesi öğretmeni bulunurken başka bir merkezde çocukların ayrı yatağının olmadığı görülüyor. Bir yerde aşı takibinin düzenli yürütüldüğü belirtilirken başka bir merkezde eksik aşıların bulunduğu tespit ediliyor.

Bu dosyada, Niğde Geri Gönderme Merkezi (GGM), Bayburt, Erzurum 2 No’lu GGM’ye ilişkin 2026 tarihli, Çankırı, Antalya, Şanlıurfa, Malatya ve Kütahya GGM’ye ilişkin 2025 tarihli, Binkılıç ve Tuzla GGM’ye ilişkin 2024 tarihli olan ve daha önce TİHEK tarafından yapılan ziyaretler ardından kayda geçen raporları ele aldık. Raporlarda bazı merkezlerde sorunların giderildiği belirtilse de Göç İdaresi Başkanlığı ise son duruma yönelik bilgi vermedi.

Sağlık: Bir merkezde acil çocuk ekipmanı yok, başka merkezde aşı takibi aksıyor

Niğde GGM raporunda merkezde annesi veya yakını yanında bulunan 8 çocuğun kaldığı belirtildi. Acil müdehale çantasında çocuklara özel acil müdahale gereçleri ile acil müdahalede kullanılacak ilaçların bulunmadığı tespit edildi. TİHEK, gerekli ekipman ve ilaçların acil müdahale çantasına eklenmesini tavsiye etti. Aynı raporda çocukların aşılarının yapılması için bir aile sağlığı merkezinin belirlendiği ve çocukların buraya götürülerek aşılarının yaptırıldığı da belirtildi.

Antalya GGM raporunda ise ziyaret tarihinde 4 çocuğun bulunduğu kaydedildi. TİHEK, aşı döneminde olan bebek ve çocukların aşı takibinin yapılmadığını ve eksik aşıları bulunan çocukların olduğunu tespit etti. Kurum, aşı takibinin titizlikle yürütülmesini tavsiye etti.

Beslenme ve hijyen: Çocuklara ayrı yemek talebi

Beslenme konusunda da merkezler arasında farklı uygulamalar raporlara yansıdı. Niğde raporunda, 0-6 yaş çocuklara haftanın belirli günlerinde yumurta, süt, meyveli yoğurt ve kek gibi ek gıdalar verildiği belirtildi. Görüşülen yabancılar ise çocuklara uygun yemeklerin artırılmasını istedi. TİHEK, bu yaş grubuna uygun gıdaların verilme sıklığının artırılmasını tavsiye etti.

Erzurum raporunda merkezde üç aile ve 9 çocuk bulunduğu belirtildi. İdare çocuklara süt ve kek gibi ek gıdalar verildiğini bildirirken, görüşülen bazı yabancılar çocuklara ayrı yemek verilmediğini, yetişkin yemeklerinin acı veya baharatlı olduğunu ve ek gıdaların yetersiz kaldığını söyledi. TİHEK, çocuklar için ayrı yemek menüsü hazırlanmasını ve ek gıdaların artırılmasını tavsiye etti.

Kütahya raporunda çocuklara ihtiyaç halinde ek gıda ve hijyen malzemesi sağlandığı, küçük çocuklar için bebek şampuanı, 6 yaş altındaki çocuklar için süt ve mama temin edildiği belirtildi. Ancak hijyen setlerindeki şampuan gibi ürünlerin bir haftalık kullanım için yeterli olmadığı yönündeki şikayetler rapora girdi. TİHEK miktarı yetersiz buldu. Merkez idaresi ise ziyaret sonrasında hijyen ürünlerinin haftada iki kez dağıtılmaya başlandığını bildirdi.

Oyun ve eğitim: Bazı merkezlerde iki saatlik kullanım

Çocukların oyun ve eğitim imkanları da merkezden merkeze değişiyor. Erzurum raporunda oyun parkı ve oyun odasının bulunduğu, ancak çocukların oyun odasından günde iki saat yararlanabildiği belirtildi. Görüşülen çocukların daha uzun süre kullanmak istediği aktarıldı. TİHEK, oyun süresinin artırılmasını ve çocukların bulunduğu diğer alanlara da oyuncak verilmesini tavsiye etti.

Şanlıurfa raporunda ise çocuk oyun odası, oyun parkı ve faaliyet alanlarının bulunduğu kaydedildi. Merkezde okul öncesi öğretmeninin çocuklarla düzenli faaliyetler yürüttüğü, faaliyetlerin 09.15-12.00 saatleri arasında yapıldığı belirtildi. Farklı dillerde 337 kitabın bulunduğu kitaplıkta 82 çocuk kitabı olduğu da rapora yansıdı. Ancak bazı yabancılar kitap taleplerinin her zaman karşılanmadığını söyledi.

Antalya raporunda çocuklar için oyun alanı ve çeşitli etkinlikler bulunduğu belirtilirken, çocuklara yönelik etkinlik odasının eğitmen bulunmadığı için kullanılmadığı tespit edildi. Kütahya raporunda ise çocukların kullanabildiği kapalı bir oyun alanının bulunduğu, bazı yabancıların kurs ve faaliyetlerin yetersizliğinden şikâyet ettiği belirtildi. TİHEK, eğitim ve kurs faaliyetlerinin düzenli yürütülmesi için öğretmen görevlendirilmesini tavsiye etti.

Çocukların tutulduğu merkezler de farklılaşıyor

Merkezlerdeki koşullar arasından fark olanlar var. İstanbul Binkılıç Geri Gönderme Merkezi raporunda ziyaret tarihinde merkezde 429 yabancının bulunduğu ve tamamının erkek olduğu belirtildi. Kadın yabancı kabul edilmeyen merkezde akraba refakatinde 4 çocuğun bulunduğu kaydedildi. TİHEK kayıtlarına göre merkeze ilişkin ziyaret 9 Haziran 2023'te gerçekleştirildi.

Çankırı raporunda refakatsiz çocuk bulunmadığı, babasının yanında bir erkek çocuğun bulunduğu ve kadın ve çocukların merkezde tutulmadığı belirtildi. Yaşının 18'den küçük olabileceğinden şüphe edilen kişilerden birinin 17 yaşında olduğunun belirlenmesinin ardından merkezden çıkarılarak Çankırı Aile ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlüğü'ne teslim edildiği kaydedildi.

Bayburt raporunda ziyaret sırasında merkezde çocuk bulunmadığı belirtildi. Buna rağmen kadın ve çocukların erkeklerden ayrı tutulmasına imkan veren düzenlemeler ile çocuk oyun alanlarının bulunduğu ifade edildi.

Tuzla Geri Gönderme Merkezi'ne ilişkin raporda ise çocuklar için kıyafet, mama, çocuk bezi, süt ve hijyen ürünlerinin talep doğrultusunda karşılandığı belirtildi. Buna karşılık kitaplığın sayı ve tür bakımından yetersiz olduğu tespit edildi. TİHEK, kitaplığın farklı dil ve türlerde kitaplarla zenginleştirilmesini tavsiye etti. Tuzla'ya ilişkin TİHEK ziyareti 13 Ekim 2022'de gerçekleştirilmişti.

Çocukların üstün yararı nerede devreye giriyor?

İstanbul Barosu'nun 2025 yılına ilişkin raporunda ise, idari gözetim kararlarına yapılan itirazların uygulamada etkisiz kaldığı yönünde değerlendirmeler yer aldı.Raporda, idari gözetimin kaldırılmasına ilişkin kararların son derece sınırlı olduğu; bazı vakalarda aile bağları, sağlık durumu, idari gözetime alternatif tedbirler veya çocukların üstün yararı gibi gerekçelere rağmen kişilerin idari gözetimde tutulmaya devam ettiği belirtildi. Raporda ayrıca avukatlar arasında, sulh ceza hakimlerinin idari gözetime itiraz dilekçelerini okumadan reddettiği yönünde bir görüş oluştuğu aktarıldı.

YAZI DİZİSİ: Geri gönderme merkezleri 1 - 'Mahrem bölgede" neler oluyor?