Vize imparatorluğu-2: Mevlüt Çavuşoğlu’nun yetkisi, Gateway’in yükselişi

CANAN COŞKUN

Lighthouse Reports’un dünya çapında bir vize işleme devi olan VFS’nin faaliyetlerine odaklandığı çalışmanın Türkiye ayağıyla ilgili yazı dizisi, bu küresel şirketin Türkiye’deki stratejik iş ortağı Halis Ali Çakmak’ın AKP ile ilişkileriyle devam ediyor.

Yazı dizisinin dünkü ilk bölümünde Çakmak’ın Malta ile ticari bağlantısını resmi belgelerle ortaya koymuştuk. Halis Ali Çakmak’ın Malta ile bağlantısı da ticaret hayatında önemli bir yer kaplıyor. Vergi ödememek için oranların düşük olduğu ülkelerde kurulan off-shore şirketlerle bağlantılı olan Halis Ali Çakmak, lise eğitimini Malta ve İngiltere’de tamamladı. Çakmak, aynı zamanda Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu’na (DEİK) bağlı Türkiye - Malta İş Konseyi’ni 2007’de kuran başkandı. Çakmak’ın şirketlerinde görev alan ve aileden olduğu anlaşılan Stephanie Selin Çakmak da DEİK’e bağlı Türkiye-İrlanda İş Konseyi’nde 2017-2018 yıllarında yürütme kurulu üyesiydi.

Çavuşoğlu’na teşekkür

Halis Ali Çakmak'ın vize süreçlerinde rakipsiz hale gelmesi 2019 yılındaki bir yönetmelik değişikliğiyle gerçekleşti. Resmi Gazete’nin 30 Nisan 2019 tarihli nüshasında Vize Aracılık Hizmeti Alınmasına İlişkin Yönetmelik yayınlandı. Yönetmelikte şirketlere yetki verme yetkisi Dışişleri Bakanı’na verildi. O dönem Dışişleri Bakanı aynı zamanda AKP Antalya Milletvekili Mevlüt Çavuşoğlu’ydu. Yönetmelikteki madde şöyleydi:

“Bakan veya yetki verdiği görevli bu maddede kayıtlı kriterleri göz önünde bulundurarak o işe münhasır olmak üzere aracı hizmeti verecek kuruluşu/firmayı belirler.”

Bu aşamadan sonra 6 Şubat 2021 tarihli Resmi Gazete’de VFS’yi ilgilendiren bir başka yönetmelik daha yayınlandı. Yönetmeliğe göre, ikamet izni başvurularıyla ilgili işlemleri yürütmek için de “aracı kurumlar” yetkilendirilecekti.

Bakanın aracı şirket yetkilendirmesi her ne kadar 2019 yılında hayata geçmiş olsa da Halis Ali Çakmak’ın açıklamaları, şirketin 2016 yılında Irak’ta yetkilendirildiğini ortaya koyuyordu. Çakmak, Anadolu Ajansı’nın 11 Ağustos 2017 tarihinde yayınlanan bir haberinde şunları söylemişti:

“(Irak) Burada, Avrupa’ya verdiğimiz vize hizmetlerinin daha üstünde servis vermeye başladık. 2016 yılında bizi bu konuda görevlendiren Dışişleri Bakanımız Sayın Mevlüt Çavuşoğlu’na şükranlarımı iletiyorum.”

Alanya Üniversitesi süreci ve "vakıf" tartışmaları

Halis Ali Çakmak, vize süreçleriyle ilgili ticari faaliyetlerinin yanı sıra eğitim alanına da adım atmıştı. Çakmak, bu sektördeki adımlarıyla yine Mevlüt Çavuşoğlu’nun ekseninde geziniyordu. Çakmak’ın eğitim sektörüne girişi Antalya’nın Alanya ilçesindeki bir tartışmanın gölgesinde gerçekleşti. Çakmak’ın sahibi olduğu Golden Gateway Holding, köklü Hamdullah Emin Paşa Vakfı’na ait olan Alanya Üniversitesi’nin işletmesini 25 yıllığına devralırken süreç, yerel idare ile Alanya’daki başka bir vakıf okulunu karşı karşıya getirdi.

Alanya Üniversitesi, Hamdullah Emin Paşa Vakfı’nın kuruluşuydu. Alanya’nın Mahmutseydi köyünde doğan, hukuk doktoru, ağır ceza reisi, siyasetçi, Meclis-i Mebusan Antalya milletvekili olan Hamdullah Emin Paşa, kendi ve eşi Tahire Hanım adına tüm mal varlığını vakfederek 1932 yılında bu vakfı kurdu. 1977 yılında kurulan -eski ismiyle Hamdullah Emin Paşa Dil ve Fen Lisesi Yaptırma ve Yaşatma Derneği- Cumhuriyet Eğitim Vakfı da Hamdullah Emin Paşa Vakfı’na ait arsayı 1978 yılında kolej binası ve okul tesisi yapmak için kiraladı ve Özel Hamdullah Emin Paşa Okulları’nı kurdu.

Hamdullah Emin Paşa Vakfı da 2011 yılında Özel Hamdullah Emin Paşa Üniversitesi’ni kurdu. Üniversitenin kurulmasıyla kolejin bulunduğu arsa üniversiteye tahsis edildi. Üniversite, aynı yıl kolejle yeni bir kira sözleşmesi imzaladı ve iki kurum arasında kiracı-kiraya veren ilişkisi devam etti. Alanya Belediyesi ve Alanya Kaymakamlığı’nın açıklamalarına göre, söz konusu kira sözleşmesi 1 Eylül 2022’ye kadar sürecekti ve süresi de uzatılmayacaktı. Bu sebeple 2016 yılından itibaren koleje resmi yollardan bildirim yapıldığı belirtildi.

Üniversitenin işletmesi 25 yıllığına Gateway’de

Kasım 2022’de Özel Hamdullah Emin Paşa Üniversitesi’nin isminin Alanya Üniversitesi olarak değiştirilmesi için Yükseköğretim Kurulu’na başvuruda bulunuldu. Başvuruda bulunan ise tanıdık bir şirketti: Golden Gateway Şirketler Grubu. Alanya merkezli bir yerel bir gazetenin haberine göre, aynı tarihlerde dönemin Alanya Kaymakamı Fatih Ürkmezer, üniversitenin geliştirilmesi için Golden Gateway ile işbirliği protokolü imzaladıklarını açıkladı. Bu kapsamda Özel Hamdullah Emin Paşa Üniversitesi’nin işletmesi 25 yıllığına Golden Gateway’e verilmişti.

Başka bir yerel gazetenin haberine göre, üniversite için kısa ve orta vadeli planlar hazırlayan grup, bina ile yurt sayılarını artırarak öğrenci sayısını 6 bine çıkarmayı hedefliyordu. Holding’in öncelikli hedefi, üniversitenin teknoparkı olan uluslararası bir eğitim kurumu haline gelmesiydi. Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Kanunu kapsamında kurulan teknoparklarda bulunan girişimci şirketler vergiden muaf olduğu gibi, bakanlık teşviklerinden de yararlanıyor.

Gateway’in tahliye talebi reddedildi

Golden Gateway Holding, Özel Hamdullah Emin Paşa Koleji’nin yerine Alanya Üniversitesi kampüsü inşa etmek istediği için Aralık 2023’te koleje tahliye emri yolladı. Devam eden süreçte Cumhuriyet Eğitim Vakfı Özel Hamdullah Emin Paşa Okulları, 2024 Haziran ayının başlarında yaşananlarla ilgili bir açıklama yaptı. Hamdullah Emin Paşa Vakfı’nın kurduğu üniversitenin işletmesinin Golden Gateway’e devredilmesi sonrasında şirketin yönlendirmesi ile yasal yollara başvurularak kolejin tahliyesinin istendiği hatırlatılan açıklamada, tahliye taleplerinin mahkemeler tarafından reddedildiği aktarıldı. Açıklamanın yapıldığı tarihte okulun tahliyesine ilişkin herhangi bir mahkeme kararının olmadığı belirtildi.

Kaymakam: Çavuşoğlu da vakfın mütevellisi

Cumhuriyet Eğitim Vakfı Özel Hamdullah Emin Paşa Okulları’nın bu açıklamasından sonra Alanya Kaymakamlığı ve Alanya Belediyesi ortak bir basın açıklaması düzenledi. Dönemin kaymakamı Fatih Ürkmezer, eski Dışişleri Bakanı ve AKP Antalya Milletvekili ve aynı zamanda Alanyalı Mevlüt Çavuşoğlu’nun da Hamdullah Emin Paşa Vakfı’nın mütevelli heyetinde olduğunu belirtti. Ürkmezer, vakfın 89 taşınmazı olduğunu, bunların 61’inin kiralık olduğunu söyledi. Cumhuriyet Eğitim Vakfı’nın tahliye sözleşmesi imzalamasına karşın söz konusu okulu tahliye etmediğini kaydeden Ürkmezer, vakfın açıklamasıyla ilgili “Neresinden tutsan elinde kalacak bir açıklama. Çünkü biz görüşmeye devam ediyoruz. Bu şu demek; biz masadayız, benim masayı yıkıp kalkmam demek” ifadelerini kullanmıştı.

Cumhuriyet Eğitim Vakfı ile belediye ve kaymakamlık arasındaki bu gerilimden birkaç gün sonra Alanya Üniversitesi’nin mütevelli heyeti başkanlığına Halis Ali Çakmak getirildi.

Kurucu vakfın mütevellisi Mevlüt Çavuşoğlu’nun eli hep üniversitenin üzerindeydi. 2019’da ilk mezunlarını veren üniversitenin mezuniyet törenine katılan Dışişleri Bakanı Çavuşoğlu, 1984 yılında Hamdullah Emin Paşa Vakfı’nın lisesinin ilk mezunu olduğunu söylüyordu. Çavuşoğlu, Hamdullah Emin Paşa Vakfı’nın mütevellisiydi, vakfın kurduğu üniversitenin mütevelli heyetinde de eşi Hülya Çavuşoğlu vardı. Çavuşoğlu, 2021’de üniversiteyi ziyaret ederken yanında eşi Hülya Çavuşoğlu da bulunuyordu.

Azerbaycan ile ilişkiler

Halis Ali Çakmak’ın şirketlerin ortak durumunda bulunan Azerbaycan uyruklu Nurlana Hasanova Çakmak’ın kendine ait internet sitesindeki açıklamaları da ilgi çekici. Sitedeki özgeçmişinde Gateway Management Azerbaycan Yönetim Kurulu Başkanı olduğunu açıklayan Nurlana Hasanova Çakmak, Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu çatısı altında, Başkan Yardımcısı unvanıyla Malta ve Türkiye arasındaki ticari ve ekonomik ilişkilerin geliştirilmesinde aktif rol üstlendiğini aktardı. Özgeçmişine göre, Çakmak, kariyerinin önemli bir bölümünü Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı bünyesinde geçirdi.

Halis Ali Çakmak ve Gateway firmasının hikâyesi, tipik bir ticari başarıdan ziyade, AKP iktidarı döneminde şekillenen "siyasi himaye" altındaki bir büyüme modeline işaret ediyor. VFS Global gibi dünya devinin Türkiye taşeronluğunu üstlenen Gateway şirketi, vize aracılık yetkisinin 2019 yönetmeliğiyle doğrudan Dışişleri Bakanı’na verilmesiyle rakipsizleşti. Firmanın sahibinin Bakan’ın mütevellisi olduğu bir vakfın üniversitesini işletmeye başlaması da dikkat çekici bir tablo oluşturuyor. İkamet izni başvurularının da aracı kurumlara devredilmesini öngören yeni düzenlemeyle, Gateway’in sahip olduğu imtiyazın ve etki alanının, vize pazarının ötesine geçerek daha da genişleyeceği görülüyor.

Yazı dizisinin yarınki bölümünde VFS’nin Türkiye pazarındaki hâkimiyetini ele alacağız.