COP31 ev sahibi Türkiye iklim endeksinde 53'üncü sıraya geriledi

PELİN ÜNKER

Antalya'da iklim mücadelesine yön vermek isteyen Türkiye, kendi performansında geriye düştü. COP31'in üçüncü gününde dünya liderlerinin buluşması başlarken açıklanan 2027 İklim Değişikliği Performans Endeksi'nde (CCPI) Türkiye bir sıra gerileyerek 53'üncü oldu. Genel performansı yine "çok düşük" kategorisinde kaldı.

Türkiye, COP31 başkanlığında elektrifikasyonu öne çıkarıyor, küresel nihai enerji tüketiminde elektriğin payını 2035'te yüzde 35'e yükseltmeyi hedefliyor. Ancak rapor, yenilenebilir enerji yatırımları büyürken fosil yakıtlardan elektrik üretiminin de arttığını, kömür, petrol ve gazdan çıkış için açık bir takvim bulunmadığını vurguluyor.

Germanwatch ve NewClimate Enstitüsü'nün hazırladığı endekste Türkiye, sera gazı emisyonları ve enerji kullanımında "düşük", iklim politikalarında "çok düşük", yenilenebilir enerjide ise "orta" performans gösteriyor. İklim politikaları kategorisinde 59'uncu sırada bulunuyor.

İklim hedefi emisyon artışına izin veriyor

Rapora göre mevcut ulusal iklim taahhüdü, Türkiye'yi 2053 net sıfır hedefine ulaştıracak bir yola sokmuyor ve 2035'e kadar emisyonların bugünkü düzeyin üzerine çıkmasına izin veriyor.

Değerlendirmeye katkı sunan uzmanlar, bağlayıcı bir karbonsuzlaşma yol haritasının eksikliğine dikkat çekiyor. Mutlak emisyon azaltım hedefleri, sektörlere özgü karbon bütçeleri, uygulama takvimi ve hesap verebilirlik mekanizmaları talep ediliyor.

İstanbul Politikalar Merkezi İklim Değişikliği Çalışmaları Koordinatörü Dr. Ümit Şahin, gerçek bir mutlak azaltım hedefi, kömürden çıkış tarihi ve güvenilir bir uygulama planı olmadan Türkiye'nin politika performansının zayıf kalacağını belirtiyor.

Şahin, yenilenebilir enerji hedefleri ve kurulum hızının Türkiye'nin puanını desteklediğini söylüyor. Ancak bunun tek başına yeterli olmadığını vurguluyor:

"Gerçek bir enerji dönüşümü, kömürden çıkış ve fosil yakıtlardan uzaklaşma planı şart."

Yenilenebilir büyüyor, fosil yakıtlar da artıyor

Türkiye'nin güneş enerjisi kurulu gücü, 2022'den Eylül 2026'ya yaklaşık üç katına çıkarak 9,5 gigavattan 28 gigavata ulaştı. Buna karşılık fosil yakıtlardan elektrik üretimi de 2022-2025 döneminde 186 teravatsaatten 201 teravatsaate yükseldi.

Uzmanların değerlendirmesine göre yenilenebilir enerji, fosil üretimin yerini almak yerine artan talebi karşılayan iki kollu bir büyüme stratejisinin parçası oluyor. Kömür, petrol ve gaza yönelik teşvikler ile fiyat garantilerinin sürmesi bu tabloyu pekiştiriyor.

Raporda, Afşin-Elbistan A Termik Santrali'ne iki yeni ünite eklenmesine ilişkin ÇED olumlu kararının 2026'da mahkemece iptal edildiği hatırlatılıyor. Aynı yıl Cenal santraline 1.050 megavatlık ilave kapasite için çevresel izin sürecinin başlatılması da eleştiriliyor.

Avrupa İklim Eylem Ağı (CAN Europe) İklim ve Enerji Politikaları Koordinatörü Özlem Katısöz, COP31 başkanlığının Türkiye'ye küresel liderlik sorumluluğu yüklediğini belirtiyor:

"Ancak liderlik önce kendi evinde somut adımlar atmayı gerektirir. Hem yeni kömür santralleri planlayıp hem iklim lideri olunamaz."

Katısöz, COP31'de kömürden çıkış ve emisyon azaltımı başta olmak üzere iklim ve enerji politikalarını güçlendirme taahhüdü bekliyor.

Elektrifikasyonda Türkiye'nin ulusal hedefi eksik

Rapor, Türkiye'nin COP31 için geliştirdiği elektrifikasyon girişimini olumlu karşılıyor. Ancak küresel hedefin henüz ulusal hedeflerle somutlaştırılmadığını belirtiyor. Elektrifikasyonun fosil yakıtlardan uzaklaşmayı açıkça amaçlaması gerektiğini, bunun kendiliğinden gerçekleşecek bir sonuç sayılamayacağını vurguluyor.

Temmuz 2025'te kabul edilen İklim Kanunu ve ulusal Emisyon Ticaret Sistemi de olumlu adımlar arasında sayılıyor. Buna karşılık kanunun fosil yakıtları doğrudan hedef almaması ve bağlayıcı sektörel hedefler içermemesi eleştiriliyor.

Raporda, emisyon tavanının önceden sabitlenmesi yerine yoğunluk esasına dayanmasının sistemin etkisini sınırlayacağı değerlendiriliyor.

Uzmanlar, yenilenebilir projeleri için acele kamulaştırma uygulamalarının yerel direniş ve hak ihlali bildirimlerine yol açtığını da kaydediyor. Dönüşümün, etkilenen toplulukların katılımıyla yürütülmesi isteniyor.

Ekosfer Derneği Yönetim Kurulu Üyesi Özgür Gürbüz, yenilenebilir enerji hedefleri ve mevzuat değişikliklerinin uygulamada fosil yakıtlar ve nükleer enerji gibi engellere takıldığını ifade ediyor. Emisyonları ve fosil yakıtların payını azaltacak bütünlüklü bir politika isteyen Gürbüz, "İklim politikası parça parça başarılı olabilen bir süreç değil, çarkların birlikte hareket etmesi gerek" diyor.

Sıfır atık politikasına eleştiri

COP31'in üçüncü gününün teması olan sıfır atık da raporda sorgulanıyor.

Uzmanlar, belediye atıklarının yakılmasının yenilenebilir enerji kapsamında değerlendirilmesine dikkat çekiyor. Türkiye kıyılarındaki plastik kirliliği bağlamında hava ve toprak kirliliğine ilişkin kaygılarını dile getiriyor, geri dönüşüm oranlarında şeffaflık eksikliğini eleştiriyor.

Raporda ayrıca yeni nükleer santral inşası ve fosil gazdan elektrik üretimi gibi faaliyetlerin Yeşil Taksonomi Yönetmeliği'ne dahil edildiği belirtiliyor.

CCPI nedir, Türkiye geçen yıl kaçıncıydı?

CCPI, 2005'ten bu yana her yıl yayımlanan, yeni sonuçları BM iklim konferanslarında açıklanan bağımsız bir izleme çalışması. Geçen yıl Brezilya'daki COP30 sırasında açıklanan CCPI 2026'da Türkiye 52'inci sıradaydı. Bu yıl 53'üncülüğe gerilese de dört ana kategorideki performans sınıfları değişmedi.

Endeksi hazırlayan Germanwatch, Almanya merkezli bağımsız bir çevre, kalkınma ve insan hakları kuruluşu. NewClimate Enstitüsü ise iklim politikaları ve küresel sürdürülebilirlik alanında çalışan, kar amacı gütmeyen bir araştırma kuruluşu.

Bu yıl 64 ülke ile AB'nin değerlendirildiği çalışma, küresel sera gazı emisyonlarının yüzde 90'ından fazlasını kapsıyor. Puanın yüzde 40'ını emisyonlar, kalanını eşit ağırlıklarla yenilenebilir enerji, enerji kullanımı ve iklim politikaları oluşturuyor. Politika değerlendirmesine yaklaşık 500 uzman katkı sundu.

Endeks, ülkelerin mevcut durumunu, eğilimlerini ve hedeflerinin Paris Anlaşması'yla uyumunu ortak ölçütlerle karşılaştırarak iklim politikalarının izlenmesini sağlıyor.

Danimarka önde, Türkiye ve Avustralya gerilerde

Hiçbir ülke gerekli performansa ulaşamadığı için endeksin ilk üç sırası yine boş bırakıldı. Danimarka dördüncü sırayla üst üste altıncı kez en iyi performansı gösteren ülke oldu. Onu Litvanya, Lüksemburg, Birleşik Krallık, Fas ve Şili izledi.

Yedinci sıradaki Birleşik Krallık, "yüksek" performans kategorisindeki tek G20 ülkesi. AB 19., Fransa 20., Almanya 25. sırada yer aldı. Dünyanın en büyük emisyon kaynağı Çin ise 56. oldu.

COP31'de müzakerelerin başkanlığını üstlenen Avustralya, Türkiye'nin hemen ardından 54. sırada ve aynı "çok düşük" kategorisinde bulunuyor. Listenin sonunda Suudi Arabistan 65., Rusya 66., ABD 67. ve İran 68. sırada.

Uzmanlar Türkiye'den yeni kömür madenleri ve santrallerine izin vermemesini, fosil yakıt teşvikleri ile arama faaliyetlerinin sonlandırılmasını içeren bir çıkış takvimi hazırlamasını istiyor. Kömür bölgelerinin ve etkilenen toplulukların katılacağı adil geçiş planı da talepler arasında.

COP31 başladı... Kurum: Dünya ortak bir geleceği paylaşacaksa, sorumluluğunu da birlikte taşıyacaktır

COP31 başlıyor: Elektrikleşme önde, fosilden çıkış nerede?