Türkiye'de çevreyi savunmanın bedeli: Tehdit, dava, gözaltı ve yüz binlerce liralık yargılama masrafı

İnsan Hakları Okulu Derneği'nin hazırladığı “Türkiye'de Çevreyi Savunmak” raporuna göre, araştırmada ilgili soruları yanıtlayan 25 çevre savunucusundan 15'i tehdit edildiğini, 11'i hakkında suç duyurusunda bulunulduğunu, 8'i fiziksel müdahale veya saldırıya uğradığını bildirdi. Gözaltı, davalar, şirketlerden kaynaklandığı belirtilen ekonomik baskılar ve 200 bin liraya ulaşabilen yargılama giderleri çevre mücadelesinin önündeki engeller arasında.

·

Kısa Dalga - Türkiye'de ormanlarını, tarım arazilerini, sularını ve yaşam alanlarını korumak için mücadele eden yurttaşlar, yalnızca çevresel tahribatla değil, hukuki, ekonomik ve toplumsal baskılarla da karşı karşıya kalıyor.

İnsan Hakları Okulu Derneği (İHO) tarafından hazırlanan “Türkiye'de Çevreyi Savunmak” başlıklı ön rapor, çevre savunucularının yaşadığı güçlükleri ve hak ihlallerini saha araştırmalarıyla ortaya koydu.

Dicle Kaya ve Eda Nural Kan tarafından hazırlanan Kasım 2026 tarihli çalışma, Global Climate Legal Defense (CliDef) desteğiyle yürütülen “Çevre Savunucularının İhtiyaçlarının Haritalandırılması” projesi kapsamında gerçekleştirildi.

Araştırma için Akbelen, Artvin, Giresun, Ordu, Fatsa, Aydın ve Akbük'teki çevre mücadeleleri incelendi. Çevre savunucularıyla 22 derinlemesine görüşme gerçekleştirildi, ayrıca 38 kişinin katıldığı çevrimiçi anketten yararlanıldı.

Görüşülen 22 kişinin 13'ü kadın, 9'u erkekti. Anket katılımcılarının 20'si ise on yıl veya daha uzun süredir çevre mücadelesi yürüttüğünü belirtti.

Araştırmanın bulguları, çevre savunuculuğunun giderek daha fazla zaman, para ve hukuki destek gerektiren bir mücadeleye dönüştüğünü gösteriyor.

“Öncesinde çiftçiyim, sonradan direnişçi olduk”

Raporda çevre savunucularının önemli bir bölümünün başlangıçta aktivist olmadığına dikkat çekiliyor.

Kimi çiftçi, kimi köy sakini, kimi avukat veya akademisyen. Birçoğu, yaşadığı bölgenin madencilik, enerji veya başka yatırımlar nedeniyle zarar göreceğini düşünmesinin ardından çevre mücadelesine katılmış.

Muğla'daki Akbelen Ormanı mücadelesinde yer alan bir yurttaş, bu değişimi şu sözlerle anlatıyor:

“Ama öncesinde ve özünde çiftçiyim. Sonradan da direnişçi olduk.”

Bir başka Akbelenli ise neden mücadeleye katıldıklarını şöyle açıklıyor:

“Biz bu mücadeleye sadece orman için çıkmadık. Toprağımız için, suyumuz için, zeytinimiz için, emeğimiz için, anılarımız için çıktık.”

Rapora göre çevre mücadeleleri yalnızca doğal varlıkları koruma amacı taşımıyor. İnsanların geçim kaynakları, yaşadıkları yerlerle kurdukları bağlar ve yaşam biçimleri de bu mücadelenin bir parçası.

Nitekim ankette en çok karşı çıkılan faaliyet madencilik oldu. 38 katılımcının 32'si madencilik faaliyetlerine karşı mücadele ettiğini bildirdi.

Madenciliği 23 kişiyle orman tahribatı ve ağaç kesimleri, 18 kişiyle iklim uyumu politikaları, 17 kişiyle korunan alanlar ve biyolojik çeşitlilik, 16 kişiyle su kaynaklarına erişim ve su kirliliği izledi.

Çevre savunucularının yüzde 60'ı tehdit edildiğini bildirdi

Araştırmanın en dikkat çekici sonuçları, çevre savunucularının karşılaştığı baskılarla ilgili.

Baskı ve hak ihlallerine ilişkin soruları yanıtlayan 25 kişiden 15'i sözlü, yazılı veya anonim tehditlere maruz kaldığını belirtti. Bu sayı, soruyu yanıtlayanların yüzde 60'ına karşılık geliyor.

Aynı gruptaki 11 kişi dava, soruşturma veya şikâyetle tehdit edildiğini, 11 kişi hakkında suç duyurusunda bulunulduğunu, 11 kişi ise toplantı ve gösteri yasaklarıyla karşılaştığını bildirdi.

Sekiz katılımcı fiziksel müdahale veya saldırıya maruz kaldığını, beş kişi gözaltı veya tutuklama deneyimi yaşadığını ifade etti.

Beşer katılımcı da ceza davası, idari para cezası ve adli kontrol kapsamında bölgeye giriş yasağı gibi uygulamalarla karşılaştığını belirtti.

Baskıların yalnızca kolluk müdahaleleriyle sınırlı olmadığı da araştırmanın bulguları arasında.

Katılımcılardan 12'si yerel topluluk içinde “provokatör” veya “kalkınma karşıtı” olarak yaftalandığını, 10'u ise sosyal medyada tacize uğradığını söyledi.

Rapor, bu sonuçların Türkiye'deki bütün çevre savunucularına genellenemeyeceğini özellikle vurguluyor. Bulgular, araştırmaya katılan kişilerin deneyimlerini yansıtıyor.

“Önce teklif oluyor, kabul edilmezse tehditlere dönüyor”

Çevre savunucularına yönelik baskılar arasında ekonomik ilişkiler üzerinden kurulduğu belirtilen tehditler de yer alıyor.

Raporda bazı şirketlerin faaliyet gösterdiği bölgelerde yaşayan yurttaşlara iş imkânı veya başka ekonomik avantajlar sunulduğu, mücadeleye devam edenlerin ise farklı baskılarla karşılaşabildiği anlatılıyor.

Bir çevre savunucusu bu süreci şöyle tarif ediyor:

“En önce teklif oluyor. Teklif kabul edilmezse bu sefer tehditlere dönüyor.”

Görüşmelerde, şirketlerde çalışan köylülerin veya yakınlarının işlerini kaybedebileceği yönünde mesajlar iletildiği de belirtiliyor.

Bir hukukçu yaşananları “Ekmeğinizle sizi tehdit ediyorlar” sözleriyle özetliyor.

Araştırmaya göre bu tür ekonomik baskılar özellikle kırsal bölgelerde etkili olabiliyor. Madencilik veya enerji yatırımlarının istihdam yarattığı yerlerde, yaşam alanlarını korumaya çalışan yurttaşlarla şirketlerde çalışanlar arasında gerilimler ortaya çıkabiliyor.

Şirketlerle ekonomik bağımlılık ilişkilerinin bulunması, bazı yurttaşların çevre mücadelesine açıkça katılmasını zorlaştırabiliyor.

“Her eylemden bir tane davam var”

Raporun bir diğer önemli bulgusu, çevre savunuculuğunun giderek daha fazla hukuki süreçle iç içe geçmesi.

Araştırmada görüşülen yurttaşlar, protestolar, basın açıklamaları, alan nöbetleri ve çeşitli eylemlerin ardından ifadeye çağrılma, suç duyurusu, soruşturma veya dava süreçleriyle karşılaştıklarını anlattı.

Bir çevre savunucusu kendi durumunu şöyle özetledi:

“Her eylemden bir tane davam var.”

Başka bir katılımcı, çevresel tahribatı belgelediği için sürekli şikâyet edildiğini, ifadeye çağrıldığını ancak bu başvuruların kovuşturmaya yer olmadığı kararlarıyla sonuçlandığını aktardı.

İnsan Hakları Okulu, çevre savunucularına karşı açılan bazı davaların, kamusal katılımı caydırmaya yönelik stratejik davalar (SLAPP) açısından incelenmesi gerektiğine de dikkat çekti.

SLAPP olarak adlandırılan hukuki girişimler, kamu yararını ilgilendiren konularda faaliyet yürüten kişileri susturmak, yıldırmak veya faaliyetlerini zorlaştırmak amacıyla kullanılabilen yargı süreçlerini ifade ediyor.

Raporda, Avrupa Konseyi'nin 2024 yılında kabul ettiği SLAPP'larla mücadeleye ilişkin tavsiye kararı da değerlendirme çerçevesine alındı.

Ancak araştırmacılar, incelenen her davanın SLAPP niteliğinde olduğu sonucuna varmıyor. Bazı hukuki süreçlerin savunucuları caydırma etkisi yaratmış olabileceğine ilişkin bulguların daha ayrıntılı araştırılması gerektiğini belirtiyor.

Çevre davası açmanın maliyeti 200 bin lirayı bulabiliyor

Çevre savunucularının karşılaştığı en önemli sorunlardan biri de yargılama giderleri.

Rapor, özellikle bilirkişi incelemeleri, keşifler, teknik raporlar ve diğer yargılama giderlerinin yurttaşlar açısından ciddi bir ekonomik yük oluşturduğunu gösteriyor.

Fatsa'da görüşülen bir hukukçu, bir bilirkişi heyeti için 120 bin liralık masraftan söz etti.

Başka bir hukukçu keşif giderlerinin 150 bin ile 200 bin lira arasında değişebildiğini belirtti.

Giresun'daki bir hukukçu da bilirkişi ve keşif masraflarının 200 bin liraya ulaşabildiğini, bu tutarın köylüler tarafından tek başına karşılanmasının çoğu zaman mümkün olmadığını anlattı.

Bir katılımcı yaşanan sorunu şu sözlerle özetledi:

“Avukat buldun avukat var, ama davayı yürütecek paran yok.”

Rapora göre çevre davalarının önemli bir bölümü gönüllü çalışan avukatların desteğiyle yürütülüyor. Ancak gönüllü avukat bulunması, yüksek keşif ve bilirkişi masraflarını ortadan kaldırmıyor.

Fatsa'da köylülerin yargılama masraflarını aralarında topladıkları, ekonomik durumu daha iyi olanların daha fazla katkıda bulunduğu aktarıldı.

Giresun'da ise yeterli ekonomik kaynak ve örgütlenme olmadan köylülerin dava açmaya yönlendirilmesinin bile zorlaşabildiği belirtildi.

Anketin ilgili sorularını yanıtlayan 25 kişiden 15'i hukuki süreçler nedeniyle önemli zaman kaybı yaşadığını, 12'si avukatlık veya dava giderleriyle, altısı ise ulaşım ve konaklama masraflarıyla karşılaştığını bildirdi.

Araştırmacılara göre yargıya erişim, yalnızca hukuken dava açma hakkına sahip olmakla sınırlı değil. Yurttaşların bu hakkı kullanabilecek maddi imkânlara ve uzman desteğine sahip olmaları da gerekiyor.

Mahkeme kararı kazanılsa bile mücadele bitmiyor

Raporda dikkat çekilen sorunlardan biri de çevre savunucularının lehine verilen mahkeme kararlarının uygulanmasında yaşanan güçlükler.

Giresun'un Sekü köyündeki mücadele buna örnek gösteriliyor.

Katılımcıların anlatımına göre bölgede madencilik faaliyetine ilişkin verilen ÇED olumlu kararına karşı açılan davada yürütmenin durdurulması sağlandı.

Ancak daha sonra faaliyetlerin ÇED muafiyeti yazısına dayanılarak sürdürülmek istenmesi üzerine yeni bir dava açılması gerekti.

Raporda 24 Temmuz 2025'te yayımlanan 7554 sayılı Kanun'un madencilik izinleri ve çevresel değerlendirme süreçlerinde yaptığı değişikliklerin de bu hukuki uyuşmazlıklarda etkili olduğu anlatılıyor.

Akbelen'de ise aynı acele kamulaştırma kararına karşı farklı parseller ve mülk sahipleri için ayrı davalar açılması gerekmiş.

Böylece tek bir çevresel müdahaleye karşı yürütülen hukuki mücadele, çok sayıda dava ve farklı idari işlem üzerinden devam etmiş.

Fatsa'da üst yargı mercilerinden alınan kararlarla bazı madencilik faaliyetlerinin ve kapasite artırımlarının engellendiği belirtiliyor.

Ancak araştırmacılar, lehe karar alınmasının her zaman hukuki sürecin sona ermesi veya sahadaki faaliyetin tamamen durması anlamına gelmediğine dikkat çekiyor.

ÇED toplantılarında halkın katılımı engelleniyor iddiası

Araştırma, çevresel karar alma süreçlerine yurttaşların katılımında yaşanan sorunları da ortaya koyuyor.

Giresun'da görüşülen bir hukukçu, bazı köylülerin bölgelerinde yapılacak projelerden ancak iş makineleri geldiğinde haberdar olduklarını anlattı.

Artvin'de bir katılımcı ise madencilik projesiyle ilgili halkın katılımı toplantısında salonun yerel halk gelmeden önce projeyle bağlantılı kişiler tarafından doldurulduğunu ileri sürdü.

Katılımcı, bu nedenle toplantıya ancak sınırlı sayıda yurttaşın girebildiğini ve itirazlarını dile getirdiklerinde tepkiyle karşılaştıklarını belirtti.

Araştırmacılara göre ÇED toplantılarının yalnızca yapılmış olması, halkın karar alma süreçlerine etkili şekilde katıldığını göstermiyor.

Yurttaşların projeler hakkında zamanında bilgi edinmesi, teknik raporlara ulaşması, görüşlerini ifade edebilmesi ve bu görüşlerin değerlendirilmesi gerekiyor.

“Sadece jandarma önümüze dikilmiş, muhatap bulamadık”

Çevre mücadelelerinde polis ve jandarma müdahaleleri de raporda geniş yer buldu.

Katılımcılar yol kesme, alan girişinin engellenmesi, kimlik kontrolleri, arama, gözaltı, fiziksel müdahale, TOMA, biber gazı ve plastik mermi kullanımıyla karşılaştıklarını anlattı.

Bazı çevre savunucuları, mücadele yürüttükleri köylerde veya proje alanlarında uzun süre kolluk kuvvetlerinin bulunmasının başlı başına bir baskı hissi yarattığını belirtti.

Giresun'da bir katılımcı, sondaj sahasına ulaşmaya çalışırken yaşadıklarını şöyle aktardı:

“Sadece jandarma önümüze dikilmiş, muhatap bulamadık.”

Başka bir katılımcı ise mahkeme kararını göstermek üzere sondaj sahasına gitmek isteyen kişilerin geçişinin engellendiğini anlattı.

Raporda bu tür uygulamaların, kolluğun kamu düzenini sağlama görevinin yanı sıra yurttaşların örgütlenme, gösteri yapma ve hak arama özgürlükleri üzerindeki etkileri bakımından değerlendirilmesi gerektiği belirtiliyor.

Kadınlar hem ormanı koruyor hem mücadelenin gündelik yükünü taşıyor

İnsan Hakları Okulu'nun araştırmasında kadınların çevre mücadelelerindeki rolüne de ayrı yer verildi.

Akbelen'de kadınların yalnızca orman nöbetlerine katılmadığı; yemek, iletişim, örgütlenme ve dayanışma çalışmalarında da önemli sorumluluklar üstlendiği anlatıldı.

Bazı kadınlar mücadele sürecinde yerel derneklerin yönetiminde görev aldı, kamusal temsil sorumlulukları üstlendi.

Fatsa'da da orman kesimlerine ilk karşı çıkanlar arasında kadınların bulunduğu, farklı bölgelerden gelen destekçilerin ihtiyaçlarının karşılanmasında kadın emeğinin önemli rol oynadığı belirtildi.

Araştırma, çevresel tahribatın kadınlar üzerinde farklı ekonomik sonuçlar yaratabildiğine de dikkat çekiyor.

Özellikle kırsal bölgelerde madencilik yatırımlarının erkekler için ücretli iş olanakları oluşturabildiği, buna karşılık tarımsal üretimin gerilemesinin kadınların ekonomik faaliyet alanlarını daraltabildiği ifade ediliyor.

Bu nedenle kadınların toprak, orman ve su kaynaklarını koruma mücadelesi, aynı zamanda ekonomik bağımsızlıklarının ve yaşam biçimlerinin korunmasıyla da ilişkili görülüyor.

Çevre habercileri de tehdit ve sansürle karşılaşıyor

Rapora göre çevresel sorunları haberleştiren gazeteciler de baskılardan etkileniyor.

Araştırmaya katılan bir gazeteci, sahada karşılaştığı riskler nedeniyle çalışmalarını daha dikkatli yürütmek zorunda kaldığını anlattı.

Gazeteci, kimi haberlerini imzasız yayımladığını belirterek şu ifadeyi kullandı:

“Çoğu defa mesela imzasız haber yayınladım.”

Araştırmacılar, bu deneyimin ifade özgürlüğü üzerindeki baskının otosansüre dönüşebildiğini gösterdiğini belirtiyor.

Bununla birlikte rapor, güvenlik amacıyla bazı bilgileri paylaşmamayı tercih etmekle baskı nedeniyle otosansür uygulamak arasında ayrım yapılması gerektiğini de vurguluyor.

Baskılara rağmen mücadeleyi bırakmıyorlar

Araştırmanın dikkat çekici sonuçlarından biri de çevre savunucularının karşılaştıkları baskılara rağmen mücadelelerini sürdürmeleri.

İlgili soruları yanıtlayan 25 katılımcıdan 21'i çevre savunuculuğu faaliyetlerinin değişmediğini, dördü ise mücadeleye katılımının arttığını bildirdi.

Bu sonuç, araştırmaya katılan aktif savunucuların büyük bölümünün faaliyetlerine devam ettiğini gösteriyor.

Ancak rapor, baskılar nedeniyle mücadeleden uzaklaşmış kişilerin araştırmada yeterince temsil edilmemiş olabileceğine dikkat çekiyor.

Bazı katılımcılar hukuki yolların tek başına yeterli olmadığını, sahadaki örgütlenmenin ve doğrudan mücadelenin de sürdürülmesi gerektiğini belirtti.

Bir çevre savunucusu bu değişimi şöyle anlattı:

“Ama olay bizi öyle bir yere getirdi ki fiziki mücadele artık şart oldu.”

Bununla birlikte mücadeleye devam etmek, baskıların ekonomik veya psikolojik etkilerinin bulunmadığı anlamına gelmiyor.

Ankette 20 katılımcı yer değiştirme veya göç riski bulunduğunu, dokuz katılımcı ise zorunlu göç yaşandığını bildirdi.

En büyük ihtiyaç hukuki destek ve bağımsız bilimsel inceleme

Araştırma, çevre savunucularının önümüzdeki dönemde en fazla hangi alanlarda desteğe ihtiyaç duyduklarını da ortaya koydu.

38 katılımcının 20'si hukuki danışmanlık ve avukatlık hizmetlerine, 19'u bağımsız teknik raporlama ve laboratuvar analizlerine ihtiyaç duyduğunu belirtti.

On birer kişi hak eğitimi ve uluslararası savunuculuk desteği, dokuz kişi acil müdahale fonu, beş kişi güvenli iletişim araçları, üç kişi ise psikolojik destek ihtiyacını dile getirdi.

Rapora göre gönüllü avukatlar ve bilim insanları çevre mücadelelerinin sürdürülmesinde kritik rol oynuyor. Ancak sınırlı sayıda uzmanın çok sayıda yerel mücadeleye destek vermeye çalışması, bu dayanışmanın sürdürülebilirliğini zorlaştırıyor.

Akbelen'de görüşülen bir hukukçu, bilim insanlarının gönüllü katkılarını anlatırken “Bir avuç insan her yere yetişemiyor” dedi.

İnsan Hakları Okulu, çevre savunucularının yalnızca dava açarken değil, projeleri takip ederken, bilimsel raporları incelerken, yargı kararlarının uygulanmasını izlerken ve baskılar karşısında güvenliklerini sağlarken de sürekli desteğe ihtiyaç duyduğuna dikkat çekti.

Rapordan uyarı: Çevre hakkını savunmak başka hakları da savunmak demek

İnsan Hakları Okulu Derneği, araştırmanın ön bulgularını değerlendirirken Türkiye'deki çevre mücadelelerinin yalnızca ormanları, suları ve tarım alanlarını korumaktan ibaret olmadığını vurguladı.

Rapora göre çevre savunucuları aynı zamanda yaşam hakkı, sağlık hakkı, barınma hakkı, çalışma hakkı, ifade özgürlüğü, örgütlenme ve barışçıl gösteri haklarını da savunuyor.

Ancak bu süreçte bilgiye erişim, karar alma mekanizmalarına katılım ve yargı yoluna başvurma konusunda önemli engellerle karşılaşıyorlar.

Araştırmacılar, çevre mücadelelerinin farklı bölgelerde farklı koşullarda yürütüldüğünü, buna rağmen hukuki giderler, tehditler, ekonomik baskılar ve kamu kurumlarının kararlarının uygulanmasına ilişkin sorunların birçok mücadelede ortaklaştığını belirtiyor.

İnsan Hakları Okulu, araştırmanın devam ettiğini ve yayımlanan belgenin henüz bir ön rapor olduğunu da hatırlattı.

Çalışmanın sonraki aşamalarında daha geniş bir katılımcı grubuna ulaşılması, hukuki süreçlerin daha ayrıntılı incelenmesi ve çevre savunucularının destek ihtiyaçlarının belirlenmesi hedefleniyor.

Kaynak: Haber Merkezi

Abone Ol

İyi gazetecilik posta kutunda!
Güncel haberler, haftalık ekonomi bülteni ve Pazar derginiz Plus’ı email olarak almak için abone olun.