Doğanın geri dönüşüm kahramanlarından çocuklara masallar

HALUK KALAFAT

Çöl koşarı adlı kuş türü, yarı çölümsü bölgelerde yaşıyor. Kuru arazide böcekleri yerde koşarak avlıyorlar, adı da buradan geliyor. Yaşam alanları Sahra Çölü, Arap Yarımadası ve Asya kıtasının yarı çöl alanları. Ancak 2022 yılında Türkiye’de bir grup kuş gözlemcisi büyük bir keşifte bulundu. Biri dişi, diğeri erkek iki çöl koşarını Tuz Gölü’nde görüntülediler. Kuş gözlemcileri, bu iki kuşun Tuz Gölü’ne yerleştiğine kanaat getirdiler.

Çöl koşarı, ülkemizde çok bilinen bir tür değil. Daha önce Urfa dolaylarında görülmüşler. Normalde çölde yaşayan bu canlılar bize, Tuz Gölü çevresinin artık çölleştiğini söylüyor. Doğa, sık sık biz insanlara bu tür mesajlar gönderiyor. Çöl koşarlarının ilettiği mesaj özetle şu: Önlem alınmazsa bir zamanlar balıkçılların, su kuşlarının konakladığı ya da yaşadığı Tuz Gölü bölgesinde çevresel bir yıkım yaşanacak.

1993 yılında İstanbul’da, düzensiz depolanan atıkların yol açtığı acı bir çevre felaketi yaşandı. Bu olay, Türkiye’de modern atık yönetimi anlayışının gelişmesinde önemli bir kırılma noktası oldu. Atıkların yalnızca depolanmasının yeterli olmadığı; çevreyi, insan sağlığını ve kent yaşamını birlikte koruyan bütüncül bir sistemin gerekliliği daha net biçimde ortaya çıktı.

İstanbul’un günlük 18 bin ton çöp nasıl yönetiliyor?

Doğanın Geri Dönüşüm Kahramanları adlı kitabı yayımlayan İstanbul Çevre Yönetimi Sanayi ve Ticaret Anonim Şirketi, yani kısa adıyla İSTAÇ, 90lı yıllarda yaşanan bu acı tecrübe sonrası İstanbul Büyükşehir Belediyesi tarafından 1994 yılında kuruldu. Doğa biz insanlara bir uyarıda bulunmuştu. İSTAÇ bu uyarı üzerine oluşturulan bir yapı. Böylece kentsel atıkların düzensiz bir biçimde doğaya terk edilmesi yanlışından dönülmüş oldu. Zaman içinde sadece bir depolama hizmetinin yetersiz olduğu anlaşıldı. Bugün yapılan temel işleme depolama değil, “atık yönetimi” adı veriliyor. İSTAÇ, İstanbul’da oluşan günlük ortalama 18 bin ton evsel atığın yaklaşık 12 bin 500 tonunu; 240 tırdan oluşan taşıma filosuyla Anadolu ve Avrupa Yakası’nda bulunan İSTAÇ Katı Atık Bertaraf Tesisleri ile Kemerburgaz’da bulunan Evsel Atık Yakma ve Enerji Üretim Tesisi’ne taşıyor. Bu tesislerde atıklar yalnızca bertaraf edilmiyor; enerjiye ve geri kazanılabilir kaynaklara dönüştürülerek döngüsel ekonomiye katkı sağlanıyor.

Atık meselesinde çöp yığınlarından çevreye duyarlı biçimde kurtulmanın ötesinde bazı gereklilikler var. Türkiye’nin en kalabalık kenti olan İstanbul’u daha temiz ve yaşanabilir hâle kavuşturmak İSTAÇ’ın edindiği görevlerden biri. Bunun için “çevre yönetimi” çalışmaları çerçevesinde genel kent temizliği, hal temizliği, deniz temizliği, kıyı ve plaj temizliği hizmeti veriyor.

Doğaya daha uyumlu bir kent olma yolundaki yolculukta bir sonraki durak ise geri dönüşüm. Mesela Ümraniye’de büyük çöp alanı patlamasına neden olan metan gazı, artık gaz toplama sistemleriyle toplanarak elektrik üretimi için kullanılıyor. “Doğanın Geri Dönüşüm Kahramanları” başlıklı kitap ise İSTAÇ’ın gelecek nesilleri bilinçlendirme çalışmalarının bir halkası. Çocukların çevre kirliliği ve geri dönüşüm konularını eğlenerek öğrenmelerini hedefleyen bir çalışma bu.

Larvalardan gübre ve yem

Kitapta insan dahil 50 canlıya yer verilmiş. Çöl koşarı ve siyah asker sineği en çok ilgi çekenlerden….

Siyah asker sineği de tıpkı çöl koşarı gibi daha önce adını pek duyulmayan bir canlı Kitapta tilkiden bal arısına, martıdan deniz yıldızına, uğur böceğinden serçeye genel olarak aşina olunan türler var. Siyah asker sineği az bilinen bir tür ama geri dönüşüm açısından tam bir şampiyon. Özelliği kitapta ayrıntıyla anlatılmış. Bu sinek türü organik çöpleri ayrıştırıyor. Bunu yaparken çöp depolama alanlarında sera gazı oluşumunu azaltmak gibi olağanüstü bir özellikleri var. Yani atmosferin kirlenmesini engelliyorlar. Ayrıştırma işleminden sonra ortaya çıkarttıkları ürün, toprağı besleyen güçlü bir gübre oluyor üstelik. Bitmedi; bir de sürdürülebilir yem kaynağı oluyorlar. Çünkü siyah asker sineği larvaları yüksek yağ ve protein kaynağı olduğu için hayvan yemi olarak da kullanılabiliyor. Bu özellikleri nedeniyle İSTAÇ, siyah asker sineği üretimi yaptığı bir proje geliştirdi. Kitabı hazırlayan ekipten ayrıntılı bilgi istedik…

İSTAÇ organik atıkları değere dönüştüren döngüsel bir sistem kurmayı hedefliyor. “İstanbul’da artan organik atık miktarına karşı yenilikçi çözümler geliştiriyoruz,” diyorlar. Siyah asker sineği larva üretimi henüz emekleme aşamasındaymış ama bu modelin İstanbul ve Türkiye için ölçeklenebilir bir çözüm sunacağına inanıyorlar. Nitekim proje, “Tarım 2030 – Gıdada Arz Güvenliği, Sürdürülebilirlik, Yenilik ve Şeffaflık İçin Tarımda Dijitalleşme Programı” kapsamında TÜBİTAK-TEYDEB tarafından desteklenmeye hak kazandı.

Bu proje entegre atık yönetiminin önemli bir parçası olacak. İSTAÇ asıl dönüşümün, “atığı bertaraf edilmesi gereken bir yük olmaktan çıkarıp ekonomik bir kaynağa dönüştürmeyi” en önemli hedef olarak alıyor. Bu hedef için siyah asker sineği önemli bir görev üstleniyor. Kent yaşamında “çöp” olarak adlandırdığımız atıklara bakış açısının değişiminin önemli bir nokta olmasından yola çıkarak yeni nesiller için eğlenceli bilgi veren bir kitap hazırlamışlar. Eğlendirdiği kadar bakış açısı da katan bir çalışma bu.

Yeni nesillere mesajlar

Doğanın Geri Dönüşüm Kahramanları’nın hedef kitlesi 9–13 yaş aralığındaki çocuklar. Bu yaş grubu, soyut kavramları anlamaya başladıkları ve davranış kalıplarının şekillendiği kritik bir eşik. “Bu kitabı bu yaş grubuna konumlandırmamızın nedeni; çevre bilinci yetişkinlikte anlatılarak değil, çocuklukta inşa edilerek kalıcı hale gelir. Amacımız sadece bilgi vermek değil, çocuğun ‘geri dönüşüm’ kavramını bir zorunluluk olarak değil, doğanın zaten işleyen bir sistemi olarak kavraması. Yani mesaj şu: Geri dönüşüm insanın icadı değil, doğanın işleyişinin bir parçası ve kuralıdır,” diyorlar.

Kitabın bilimsel danışmanlığını Hacettepe Üniversitesi’nden Prof. Dr. Utku Perktaş yapmış. Yaban hayat fotoğrafçısı Alper Tüydeş de katkıda bulunmuş çalışmaya. Kitabın metinleri Adnan Özyalçıner, Haydar Ergülen, Jale Sancak ve Nurgül Topçu’ya ait. Ahmet Uzun ise kitabı resimlemiş.

İSTAÇ’ın ayrıca yedi kitaptan oluşan, uzman akademisyenlerle birlikte hazırladığı İSTAÇ Teknik Kitaplar serisi bulunuyor. Doğanın Geri Dönüşüm Kahramanları çocuklara yönelik ikinci çalışmaları. Daha önce Yalvaç Ural ile hazırladıkları “Çöplerin Uzun Yolculuğu” adlı kitabı yayımlamışlardı. İlk kitapta çocuklara çöpün yolculuğu; atık ayrıştırmadan geri dönüşüme, komposttan atıklardan enerji üretimine kadar atık yönetim süreci anlatılıyordu. İkinci kitapta ise yalnızca insan eliyle yapılan geri dönüşümü değil, doğanın kendi döngüsü ele alınıyor ve kitaptaki 50’nci ve son tür olan insanın bu döngü içindeki rolü anlatılıyor.

Haluk Kalafat, Orta Doğu Teknik Üniversitesi Siyaset Bilimi mezunu. Gazeteciliğe GazetePazar'da başladı; ardından Hürriyet, Habertürk - Yarın gazetelerinde, Picus Edebiyat Dergisi'nde, Sabah ve Habertürk dergi gruplarında ve Bianet haber sitesinde çalıştı.