Üst mahkeme kültür varlığı tescil kararını kaldırdı: İsrail Evleri kentsel dönüşüm kıskacında

TEZCAN KARAKUŞ CANDAN

Ankara'nın önemli bellek mekânlarından olan Dikmen Yapı Kooperatifi konutları Nam-ı diğer İsrail Evleri'nin kültür varlığı olarak tescil edilmesine yönelik Ankara 17.İdaresinin mahkeme kararı, Kültür Bakanlığı tarafından üst mahkemeye yapılan itiraz neticesinde bozuldu. Alınan bu son kararla birlikte yapılar yeniden tescilsiz ve korumasız bir hale geldi. Meslek örgütlerinin üst mahkemenin bu kararına itiraz edeceği belirtilirken, hukuki süreç sonuçlanana dek İsrail Evleri bir kez daha ağır bir kentsel dönüşüm baskısı ve yıkım tehlikesi ile karşı karşıya kaldı.

İsrail Evleri adı nereden geliyor?

Cumhurbaşkanı Celal Bayar'ın onayıyla 16 Kasım 1954'te "Dikmen Yapı Kooperatifi" adıyla kurulan yapılar, Ankara'nın Emek Mahallesi'nde yer alıyor. İnşaatın, dönemin İsrail Hisadrut Sendikası’nın ana inşaat kolu olan "Solel Boneh" firması tarafından yapılması nedeniyle kooperatif halk arasında "İsrail Evleri" olarak anılmaya başlandı.

Sanatçıların, siyasetçilerin, aydınların geçit yeri

1957 yılında tamamlanan bu yapılar, Cenk Koray, Ruhat Mengü, Perihan Savaş, Can Atilla, Füsun Önal, Turan Güneş, Kemal Kurdaş, Osman Bölükbaşı, Aydın Güven Gürkan, Bedri Rahmi Eyüboğlu’nun kız kardeşi Nezahat Eyüboğlu gibi pek çok sanatçı, siyasetçi, ordu ve yargı mensubuna ev sahipliği yaptı.

Dönemin yapım tekniği ve kentsel politikasının özgün bir mimari bir değeri olmakla birlikte İsrail Evleri 1960 ihtilalinde sakinlerinin büyük kısmının gözaltına alınması, 1980 darbesinin izleri ve 1971 yılında Deniz Gezmiş ve arkadaşlarının gerçekleştirdiği İş Bankası Emek Şubesi soygununa tam karşıdan tanıklık etmesiyle Türkiye'nin siyasi tarihinin de önemli bir mekânsal şahidi oldu.

İlk kentsel dönüşüm tehlikesi

1984 yılında Koruma Yüksek Kurulu kararıyla kooperatif alanı olarak korumaya alınan İsrail Evleri için, 2024 yılında yapılan bir başvuru neticesinde Koruma Kurulu "tescile gerek olmadığı" yönünde karar verdi. 1984'teki koruma yüksek kurulu kararı yok saydı. Bu kararla birlikte mahallede kentsel dönüşüm süreci hızlandı. Önce bir blok apartman yönetim kurulu kararı alarak HANN Yapı İnşaat ile görüşmelere başladı, firma ile anlaşılamadı ve şirket Ocak 2025'te süreçten çekildi.

Meslek örgütlerinin zaferi ve tescil kararı

Kültür Bakanlığı'nın "tescile gerek olmadığı" kararı üzerine, Emek Bahçelievler Eski Dostlar Derneği (EBED), DOCOMOMO_TR ve pek çok kültürel miras platformu harekete geçti. Ortak bir bildirge yayınlayarak konutların korunması gerektiğinin altı çizildi ve TMMOB Mimarlar Odası Ankara Şubesi süreci yargıya taşıdı. Açılan dava sonucunda Ankara 17. İdare Mahkemesi, bilirkişi raporunu esas alarak Koruma Kurulu'nun kararını 2025 Haziranında iptal etti. Bu karar İsrail Evleri'nin korunması ve kültür varlığı olarak tescillenmesine hükmetti.

Uyarılar gerçekleşti konutlar tekrar risk altında

Ancak o günlerde uzmanlar tarafından pek çok kez kazanılan davaların üst mahkemeye taşınması ve sonucunda her şeye hazırlıklı olmak gerekliliği uyarılarında bulunulmuştu. Nitekim gelinen son aşamada, üst mahkemenin 17. İdare Mahkemesi'nin verdiği bu tescil kararını kaldırmasıyla tekrar başa dönüldü. Yargı süreçlerinde geç gelen adalet ile kentsel dönüşüm kıskacına bir kez daha giren yapılar için, şimdi gözler karara yapılacak itiraz ve yargının vereceği karara, semt derneklerinin, mimarlık örgütlerinin ve kamuoyunun bu bellek mekânın kentsel dönüşüm kıskacından nasıl kurtarılacağına ilişkin izlenecek sürece çevrildi.

Neden İsrail evleri?

1940'lı yıllarda kurulan Dikmen Yapı Kooperatifi daha sonra 1950'li yıllarda İsrail Evleri adıyla semt hayatına katılır. Çok katlı ve 5 sokağıyla yan yana bloklar hâlinde uzanan site, İsrailli inşaat şirketi Solel Boneh tarafından yapıldığı için o adı almıştır.

Tezcan Karakuş Candan, Gazi Üniversitesi Mimarlık Fakültesi’nden mezun oldu. Orta Doğu Teknik Üniversitesi’nde (ODTÜ) yüksek lisansa devam etti. Ankara Üniversitesi Latin Amerika Çalışmaları alanında yüksek lisansını tamamladı. Aynı üniversitede Kentleşme ve Çevre Politikaları bölümünde doktora dersleri aldı. TMMOB Mimarlar Odası Ankara Şube Başkanlığı görevini yürüttüğü 2014-2023 yılları arasında başta Atatürk Orman Çiftliği ve Saraçoğlu Mahallesi olmak üzere kamu yararı ve kent hakları mücadelesine öncülük etti ve ödüller aldı. Akademide öğretim görevlisi olarak görev yaptı. Uzun yıllar yerel yönetimler alanında çalıştı ve projeler üretti. Candan’ın kent politikaları üzerine yayımlanmış çok sayıda makalesi ve kitabı bulunmaktadır. Mekânın dili olma yaklaşımı ile Cumhuriyet dönemi yapılarından oluşan resim sergileri açan Candan aynı zamanda ABÜ Film Tasarımı ve Yönetimi bölümü son sınıf öğrencisidir. Mimarlık, kentleşme, kent hafızası ve toplum odaklı çalışmalarına ve yazılarına devam etmekte, belgesel video çalışmalarını atölyesinde sürdürmektedir.