''Fotoğrafçı bedeninde bir yönetmen'': Barış Uçar

ÖZGÜR DUYGU DURGUN

''Fotoğraf kitapları, bir fotoğrafçının cephaneliğindeki büyüleyici silahlardır; seçtiği görüntülere yönelik özenli yaklaşımlarını ortaya çıkarır. Tıpkı bir yazarın incelikle hazırladığı bir şiir antolojisi gibi''.

Sanat yazarı Nigel Ip, Londra'da yayımlanan Savant sanat dergisindeki yazısına bu cümlelerle başlıyor. Çalışmalarını Londra'da sürdüren fotoğraf sanatçısı Barış Uçar'ın yurtdışında yayınladığı ilk solo kitabı ''Never Let You Go'' başlıklı çalışmayı konu alan bu kapsamlı kritik, Londra sanat çevrelerinde adını duyurmaya başlayan Uçar'ın çalışmalarını mercek altına alıyor.

Barış Uçar, portre, belgesel fotoğrafçılık, canlı performans ve hareketli görüntü alanlarında üreten genç bir sanatçı. Bilgi Üniversitesi İletişim Fakültesi Sahne Sanatları mezunu olan Uçar, üç yıldır Londra'da yaşıyor Çalışmalarında şehir yaşamı, insan ilişkileri, hafıza ve zaman kavramlarını ele alan Uçar, analog ve dijital fotoğrafçılığı yeniden fotoğraflama, kolaj ve fiziksel müdahale teknikleriyle birleştirerek kendine özgü bir görsel dil geliştiriyor.

Fotoğrafları çeşitli sanat yayınlarında yer alan ve Londra’da farklı sergilere katılan Uçar, 2023-2026 yılları arasında çalışmalarını sürdürdüğü ilk fotoğraf kitabı Never Let You Go’yu kısa süre önce, bağımsız olarak yayımladı. Sanatçının kişisel arşivinden yola çıkarak oluşturduğu kitap, belgesel fotoğrafın sınırlarını deneysel yöntemlerle genişletirken hafıza, zaman ve görüntünün değişken doğası üzerine düşündürüyor. Londra’daki Finsbury Park kaykay topluluğunu konu alan portre fotoğraf serisi The Usual Spot ise kamusal bir alanın gündelik yaşamını, topluluğu oluşturan bireylerin karakterleri ve aralarındaki ilişkiler üzerinden görünür kılıyor.

Belgesel gözlem ile deneysel görüntü üretimi arasında kurduğu ilişki, Uçar’ın fotoğraf pratiğinin dikkat çekici yönlerinden biri. Sanat eleştirmeni Nigel Ip'ın ifadesiyle, ''Uçar, aslında fotoğrafçı bedeninde sıkışmış bir yönetmen. Yaratıcı motivasyonu, izleyicinin içinde yaşayabileceği özel bir duygusal atmosfer yaratmak''.

Barış Uçar ile ilk kitabını, Londra'daki üretimlerini, fotoğrafın ifade olanaklarını ve yeni projelerini konuştuk.

Londra sanat ortamı ne gibi fırsatlar sunuyor size? Türkiye'de iş yapmak ile Londra'da olmak arasında farklar neler?

Türkiye'de de tam zamanlı olarak fotoğraf ve hareketli görüntü alanlarında çalışıyordum. Yaklaşık on yıldır bu alanlarda profesyonel olarak üretim yapıyorum. Özellikle son dört beş yılda ise bağımsız sanatsal pratiğime daha fazla ağırlık vermeye başladım. Bu dönemde kendi projelerimi geliştirmeye, farklı teknikler ve anlatım biçimleri üzerine çalışmaya ve kendime ait bir görsel dil oluşturmaya odaklandım. Londra çok kültürlü bir şehir. Burada farklı coğrafyalardan, kültürlerden ve disiplinlerden gelen pek çok yaratıcı insanla bir arada olma fırsatınız var. Bunun bana en büyük katkısının bakış açımı genişletmek olduğunu düşünüyorum. Farklı geçmişlere sahip sanatçılarla tanışmak, üretim süreçlerine yakından tanıklık etmek, işlerini görmek ve zaman zaman bu süreçlerin bir parçası olmak benim için oldukça besleyici. Londra'da özellikle ilgimi çeken şeylerden biri de farklı sanat disiplinlerinin birbirleriyle sürekli etkileşim hâlinde olması. Fotoğraf, sinema, müzik ve performans gibi alanlarda çalışan insanlarla aynı çevrede bulunmak, kendi üretimimi de farklı açılardan değerlendirmemi sağlıyor.

İlk solo fotoğraf kitabınız kısa süre önce yayınlandı. Kitabın oluşum süreci nasıl gelişti ?

Never Let You Go, son üç yılda İngiltere'de, büyük çoğunluğu Londra'da çektiğim fotoğraflardan oluşuyor. Aslında bu fotoğrafları çekerken bir kitap oluşturma düşüncem yoktu. Ancak bu yılın başında geriye dönüp son yıllardaki arşivimi incelemeye başladığımda, farklı kameralarla ve farklı dönemlerde çekilmiş binlerce fotoğrafla karşılaştım. Bu arşivi yeniden ele almak, fotoğraflar arasında bağlantılar kurmak ve onları belirli bir düzen içerisinde yeniden kurgulamak istedim. Süreç, fotoğrafları seçip sıralamanın ötesinde, geçmişte ürettiğim görüntülerle yeniden ilişki kurduğum bir çalışmaya dönüştü. Bir anlamda kendi hayatımın belirli bir dönemine dönüp bakmak, o dönemi yeniden yorumlamak ve bir kitap aracılığıyla ona fiziksel bir biçim kazandırmak istedim. Aynı zamanda bu kitabın, hayatımın son birkaç yılına ait kişisel bir anlatı oluşturduğunu ve benim için bir dönemin kapanışını temsil ettiğini düşünüyorum.

Görüntüyü işleyerek dönüştürüyor

Kitabın görsel dilini oluştururken nasıl bir üretim süreci izlediniz?

Kitapta yer alan fotoğraflar yaklaşık üç yıllık bir dönemde, yedi farklı kamerayla çekildi. Bunların arasında hem dijital hem analog, orta format ve anlık baskı yapan kameralar var. Ancak benim için fotoğrafın üretim süreci çekimle sona ermiyor. Aslında çoğu zaman asıl çalışmam fotoğrafı çektikten sonra başlıyor.

Analog fotoğraflarımı dijital ortama aktardıktan sonra üzerlerinde çeşitli düzenlemeler yapıyorum. Bazılarını basıp fiziksel olarak müdahale ediyor, yüzeylerini değiştiriyor, katlıyor, yıpratıyor veya başka görüntülerle birleştiriyorum. Ardından bu görüntüleri yeniden tarayarak ya da fotoğraflayarak dijital ortama aktarıyorum. Bazen bu işlemleri aynı fotoğraf üzerinde birkaç kez tekrarlıyorum.

Bu süreçte görüntünün ilk hâlinden uzaklaşması, yeni dokular ve katmanlar kazanması ilgimi çekiyor. Fotoğrafın yalnızca temsil ettiği şeyle değil, fiziksel bir nesne olarak kendisiyle de ilgileniyorum. Bir görüntüyü tekrar tekrar işlemek, başlangıçta fark etmediğim detayları ve olasılıkları keşfetmemi sağlıyor. Kitaptaki fotoğrafların hiçbiri kameradan çıktığı ilk hâliyle kullanılmadı. Her biri farklı ölçülerde bu üretim sürecinin bir parçası oldu.

Kaykay parkı: Küçük bir kamusal alandan insan hikayeleri

Fotoğraflarınızda şehir ve insan unsuru ön planda. The Usual Spot adlı projenız Londra'da bir kaykay parkındaki insanlara odaklanıyor. Bu proje nasıl ortaya çıktı?

Londra'nın çok kültürlü yapısı, buraya ilk geldiğim zamandan beri beni etkileyen ve üretim açısından motive eden unsurlardan biri oldu.

Finsbury Park yaşadığım mahalle ve buradaki kaykay parkı, projeye başlamadan önce de düzenli olarak gidip vakit geçirdiğim bir yerdi. Zamanla orada bulunan insanları, aralarında kurdukları ilişkileri ve bu küçük kamusal alanın kendine özgü dinamiklerini gözlemlemeye başladım.

Özellikle ilgimi çeken şey, farklı kültürlerden ve geçmişlerden gelen insanların aynı alanı paylaşırken kendi bireyselliklerini de koruyabilmeleriydi. Bir yandan ortak bir topluluğun parçası olurken diğer yandan herkesin kendine özgü bir varoluş biçimi vardı.

Bir süre sonra parka giderken kameralarımı da yanıma almaya başladım. Başlangıçta herhangi bir proje fikrim yoktu. Zaman içinde oradaki insanlarla tanıştıkça ve daha fazla vakit geçirdikçe fotoğraflar da birikmeye başladı. Bazen bireysel portreler, bazen de insanların bir arada olduğu anları fotoğrafladım. The Usual Spot böylece zaman içerisinde, düzenli gözlemlerim ve o mekânla kurduğum ilişkinin sonucunda ortaya çıktı.

Farklılıklara rağmen ortak bir amaç etrafından birleşmek gibi bir alt metin var sanki fotoğraflarınızda, buna katılır mısınız?

Evet, kesinlikle. Beni en çok etkileyen şeylerden biri de bu topluluğun herhangi bir organizasyon ya da belirli bir yapı etrafında değil, ortak bir ilgi ve kamusal bir alan üzerinden kendiliğinden oluşmasıydı. Ancak projeyi yalnızca farklılıklarına rağmen bir araya gelen insanların hikâyesi olarak da görmüyorum. Benim için önemli olan, bu ortak alanın içerisinde bireylerin kendilerine özgü kimliklerini ve karakterlerini nasıl ortaya koydukları. Fotoğraflarda da bu bireyselliği korumaya çalıştım. Dolayısıyla proje hem bir topluluğun hem de o topluluğu oluşturan insanların ayrı ayrı portreleri olarak görülebilir.

Fotoğraf deklanşöre basmakla bitmiyor

Günümüzde fotoğraf, dijitalleşmenin de etkisiyle anlık ve hızlı tüketimin merkezinde yeni bir dil oluşturuyor. Sizin için fotoğraf ne anlam taşıyor?

Fotoğraf benim için öncelikle sanatsal kaygılarla hareket ettiğim bir alan. Dijitalleşmeyle birlikte görüntü üretiminin ve tüketiminin giderek hızlanmasını, içinde yaşadığımız dönemin doğal bir sonucu olarak görüyorum. Ancak kendi üretim sürecimde bu hızdan biraz uzaklaşmayı tercih ediyorum.

Bazen tek bir fotoğraf üzerinde saatlerce çalışabiliyorum. Dijital ortamda ya da fiziksel yöntemlerle görüntüye müdahale ederek onu dönüştürmek, başlangıçtaki hâlinden farklı anlamlar ve görsel olasılıklar çıkarmak ilgimi çekiyor. Benim için fotoğraf, deklanşöre bastığım anda tamamlanan bir şey değil. Çekim sonrasında da üzerinde düşünmeye ve çalışmaya devam ettiğim bir malzeme. Sanırım bu yüzden son yıllarda analog fotoğrafçılığa giderek daha fazla yöneldim. Filmle çalışmak, dijital fotoğrafçılığa kıyasla beni yavaşlamaya ve daha bilinçli kararlar vermeye yöneltiyor. Çektiğim görüntüyü hemen görememek, fotoğrafı oluşturmadan önce onun üzerine daha fazla düşünmemi sağlıyor.

Çekim sırasında bile görüntüye sonradan nasıl müdahale edebileceğimi, onu fiziksel olarak nasıl dönüştürebileceğimi düşünmeye başlıyorum. Bu nedenle fotoğraf benim için hem bir gözlem ve kayıt aracı hem de üzerinde yeniden çalışılabilen, farklı biçimlere dönüşebilen bir ifade alanı.

Türkiye'den veya dünyadan etkilendiğiniz, ilham aldığınız sanatçılar kimler?

Sinema, en az fotoğraf kadar önemli bir ilham kaynağı benim için. Fotoğrafın önemli isimlerinden Daido Moriyama ve Chris Marker'ı sayabilirim. Özellikle Japon fotoğrafçı Daido Moriyama, fotoğraflara yaptığım müdahalelerde ve kitabın görsel dilini oluştururken en çok etkilendiğim isimlerden biriydi. Siyah beyaz fotoğraflarında belgesel görüntüyle kişisel anlatı arasındaki sınırları belirsizleştirmesi, görüntünün dokusunu ve kusurlarını ifade biçiminin bir parçası hâline getirmesi ilgimi çekiyor. Güncel fotoğrafçılardan ise ilk aklıma gelen isimler Deana Lawson ve Yorgos Lanthimos. Sinemada ise Wong Kar-wai, Fatih Akın ve David Lynch etkilendiğim yönetmenler arasında. Yorgos Lanthimos'un da fotoğraflarının yanı sıra sinemasını çok beğeniyorum. Bu yönetmenlerin görsel dünyaları, atmosfer yaratma biçimleri ve anlatıya yaklaşımları fotoğrafa bakışımı da etkiliyor.

Yeni projeler var mı?

Şu anda planlama aşamasında olan yeni bir fotoğraf projesi üzerinde çalışıyorum. Bu projede önceki işlerimden biraz uzaklaşarak, ışığı, mekânı ve görüntünün diğer unsurlarını daha fazla kontrol edebileceğim bir stüdyo ortamında üretim yapmayı planlıyorum. Yine portreler üzerinden ilerleyeceğim ancak bu kez belgesel yaklaşımdan uzaklaşıp daha sinematik ve kurgusal görüntüler oluşturmak istiyorum. Işık, renk, kostüm ve mekân tasarımının daha belirleyici olduğu, her detayını önceden düşünerek oluşturduğum fotoğraflar üzerine çalışıyorum. Şimdiye kadar daha çok karşıma çıkan anlardan ve insanlardan yola çıkarak üretirken, bu projede görüntünün kendisini baştan sona tasarlama fikri üzerine yoğunlaşmak istiyorum.