8 soru 8 yanıt: Umut hakkı nedir, kimler yararlanacak, raporda nasıl geçecek?

Kısa Dalga - Meclis’te kurulan Milli Dayanışma Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu'nun ortak raporunun yakın zamanda tamamlanması bekleniyor. Komisyonun dünkü toplantısının ardından açıklama yapan MHP Genel Başkan Yardımcısı Feti Yıldız, “Umut hakkı konusunda uzlaştık, bir problem yok, raporda olacak. Bizim raporumuzda AİHM kararlarına uyma tavsiye edilecek zaten. Onun içinde umut hakkı da var" dedi.

CHP Grup Başkanvekili Murat Emir ise "Tam mutabakat olmasa da o mutabakata varacağız" açıklaması yaptı. MHP lideri Devlet Bahçeli’nin 2024’teki sözlerinin ardından başlayan süreçte gündeme gelen umut hakkı nedir, AİHM kararlarında nasıl geçiyor. 8 başlıkta özetledik.

1 - Ağırlaştırılmış müebbet nedir?

Umut hakkını anlatmaya ‘ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasının’ tanımını yaparak başlamak gerek. Ağırlaştırılmış müebbet hapis, Türkiye’de idamın kaldırılmasının ardından 2005’te yürürlüğe girdi. Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası için “olağanüstü bir infaz rejimi” tanımlandı. Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezaları yüksek güvenlikli cezaevlerinde infaz ediliyor. İnfaz koşulları da İnfaz Kanunu 25. maddesinde düzenleniyor ve hükümlüler için kısıtlamalar içeriyor. TCK’nın 47. maddesine göre ‘ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası hükümlünün hayatı boyunca devam ediyor. Ancak İnfaz Kanunu’nun 107. Maddesinde düzenlenen koşullu salıverilme hakkında bu ceza iki farklı şekilde tanımlanıyor.

Ağırlaştırılmış müebbet cezası kişilerin 30 yılını, suç işlemek için örgüt kurmak veya yönetmek veya örgüt faaliyetleri çerçevesinde işlenen suçlardaysa 36 yılını infaz eden mahpuslar koşullu salıverilmeden yararlanma hakkını kazanıyor ve bu tahliye umudu doğuran bir düzenlemedir. Bu sürelerin dolmuş olması doğrudan bir tahliye sebebi olmasa da ‘tahliye olma umudu’ taşıyor.

2- Umut hakkı nedir?

Umut hakkı da ‘ömür boyu sürecek cezalarda hükümlünün yeniden özgürlüğüne kavuşma olanağına sahip olması’ demek.

3 - AİHM’de ilk karar ne zaman çıktı? Vinter kararı nedir?

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) tahliye umudu veya “umut hakkı”na ilişkin ilk kararını İngiltere’ye karşı verdi. Bu karar, 2013 yılında Vinter ve Diğerleri / Birleşik Krallık davasında alındı. AİHM, müebbet hapis cezasına çarptırılmış olan başvurucuların belirli bir tahliye umudu olmadan yaşam boyu hapis cezası çekmesini, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 3. maddesine (işkence ve insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele yasağı) aykırı buldu ve hak ihlali olduğuna karar verdi.

Mahkeme, ömür boyu hapis cezası söz konusu olsa bile hükümlülerin ceza süresi boyunca gelişimlerini ve toplum için tehlike arz edip etmediklerinin değerlendirilmesi gerektiğini vurgulardı. AİHM, bunun için de bir şartlı tahliye mekanizmasının bulunması gerektiğine hükmetti. Bu karar önemli bir içtihat oluşturdu.

4 - AİHM ne öneriyor? 25 yıl şartı nedir?

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin kararlarına göre; bir kişinin ömür boyu hapishanede kalması Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne (AİHS) aykırı değildir. Burada hak ihlalini oluşturan durum, kişinin hapishanede kalmasını gerektiren koşulların devam edip etmediğini değerlendirecek bir denetleme sürecinin olmamasıdır. AİHM, cezasının 25 yılını cezaevinde geçiren kişinin etkin bir denetim mekanizmasına tabi tutulması gerektiğini vurguladı.

5- AİHM’nin Öcalan kararı ne?

AİHM, Türkiye’den giden dosyalarda müebbet ve uzun süreli hapis cezalarına çarptırılmış kişilerin insan hakları çerçevesinde bir tahliye umuduna sahip olmaları gerektiğini vurgulayan kararlar verdi.

‘Öcalan’, ’Kaytan’ ‘Gurban’ ve ‘Boltan’ kararlarında mahkeme, ömür boyu hapis cezalarında infazın devam etmesi için meşru bir sebebin varlığını araştıracak ve kişilerin tahliyesine karar verebilecek bir mekanizmanın olmamasını, ihlalin sebebi olarak vurguladı. Ancak bu kararlara rağmen 25 yılını doldurmuş tahliye umudu olmayan ağırlaştırılmış müebbet hükümlüleri için ihlal oluşturan yasal düzenlemelerde bir değişikliğe gidilmedi. (Kaynak: CİSST)

6 - DEM Parti’nin komisyon raporunda ‘umut hakkı’ nasıl geçiyor?

DEM Parti’nin, TMMM Milli Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu’na sunduğu raporda özetle şöyle deniliyor:

“AİHM’nin 18 Mart 2014’te Abdullah Öcalan’a ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası verilmesini ve bu cezanın şartlı salıverilme imkânı olmaksızın uygulanmasını, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 3. Maddesi’nde düzenlenen işkence ve kötü muamele yasağına aykırı bulmuştur. Öcalan-2” olarak bilinen bu karar sonrası Mahkeme, Türkiye’den gerekli yasal düzenlemelerin yapılmasını talep etmiş; benzer yönde Hayati Kaytan, Emin Gurban ve Civan Boltan hakkında da ihlal kararları vermiştir.

AİHM kararlarının uygulanmasını denetleyen Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi, 2015 yılında ilk kez bu konuda “ihlal” sürecini işleterek ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası rejiminin umut hakkını doğuracak şekilde yasal düzenlemeler ve uygulama değişikliklerinin sağlanması için Türkiye’ye dair denetim süreci başlatmıştı. Buna rağmen uzun süre somut bir adım atılmamış, kararlar Bakanlar Komitesi’nin toplantı gündemine alınmamıştır.

Son olarak Bakanlar Komitesi’nin 17 Eylül 2025 tarihli toplantı kararları kapsamında; Türkiye’nin AİHM kararlarının gereğini yerine getirmediği, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasında 25 yılı dolduran mahpuslarla ilgili bir değerlendirme mekanizması oluşturulmadığı belirtilmiş ve bu durum nedeniyle “derin üzüntü” ifade edilmiştir.

AİHM ve Bakanlar Komitesi kararlarının yerine getirilmesi için gerekli yasal düzenlemelerin yapılması, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin anayasal yetkisi ve sorumluluğundadır.”

7 - Umut hakkı raporlarda nasıl yer alacak?

DEM Parti, AİHM kararları doğrultusunda Öcalan'a "Umut hakkı" talebine yer verildi. MHP ise umut hakkının tanımını yaparak, bireyin cezaevinden salıverilmesi değil, infaz koşullarının yeniden gözden geçirilmesi anlamına geldiği görüşüne yer verdi.

AKP, CHP ve Yeni Yol Grubu'nun raporunda da "Umut hakkı"na ilişkin bir öneri yer almadı.

BBC Türkçe’den Ayşe Sayın’ın haberine göre rapor yazım ekibinin son toplantısında, "Umut hakkı" konusu özel bir başlık olarak konuşulmadı, ancak infaz rejimi kapsamında gündeme geldi.

Komisyon raporunda, Yıldız'ın da ifade ettiği gibi AİHM kararları üzerinden "umut hakkı"nın tarif edilmesi ve bu yolun açılmasına ilişkin öneriye yer verilmesi bekleniyor.

Bu kapsamda, AİHM'in "hükümlünün ölene kadar hapishanede kalmasınin insan onuruna aykırı olduğu"na ilişkin kararına uyulmasına ilişkin öneriye yer verilebileceği belirtiliyor.

Taslak rapor tamamlandıktan sonra Milli Dayanışma Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu tüm üyeleriyle toplanarak, raporla ilgili değerlendirme yapacak.

8 - Türkiye’de umut hakkından faydalanacak kaç kişi var?

DEM Parti Temmuz 2024'te ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasının infazında, 25'inci yılda koşullu salıverilme şartlarının değerlendirilmesi için kanun teklifi vermişti.

Bu teklifteki bilgilere göre Türkiye’de idam dançevrilerek ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasının infazını yerine getiren 1453 kişi bulunuyor. Cezaevleri konusunda insan hakları temelli çalışmalar yürüten Ceza İnfaz Sisteminde Sivil Toplum Derneği (CİSST) ağırlaştırılmış müebbet hükümlü sayısını Adalet Bakanlığı’na sordu. CİSST’e 2014’te verilen yanıta göre; “terör ve örgütlü suçlardan 126, adli suçlardan 1327 olmak üzere toplamda 1453 hükümlü olduğu” yönündeki bilgi verildi. Sonrasına dair teyit edilmiş veri bulunmuyor.

Meclis, İmralı tutanaklarını yayımladı... Öcalan: Umut hakkı olmadan çalışamam

CHP’nin komisyon raporunda demokratikleşme önerileri var, "umut hakkı" yok

MHP'li Yıldız: Şartlar gerçekleştiğinde Umut Hakkı'nın yolu elbette açılacak

DEM Parti'den Öcalan açıklaması: 'Umut hakkı uygulanmalı'

Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi’nin Öcalan kararı: Umut hakkı için düzenleme yapılmalı

Kulis: Süreç hızlanacak, umut hakkı Meclis'e gelecek