Meta'ya 'karanlık tasarım' soruşturması

Kısa Dalga - Sosyal medya platformlarına açılan davalar son günlerde sık sık gündeme geliyor. Veri toplama, bağlımlılık, müstehcenlik, manipülasyon derken İrlanda da 'karanlık tasarımlar' soruşturması başlattı. İrlanda medya denetleme kurumu Facebook ve Instagram'ın öneri ve yönlendirme Bu yasa, AB vatandaşlarını internetteki haksız uygulamalara karşı korumayı amaçlıyor.

DW Türkçe'nin aktardığına göre kullanıcıların sosyal medya algoritmalarını istedikleri zaman anlayabilmeleri ve değiştirebilmeleri gerekiyor. Ancak Meta'nın bu yasal kısıtlamayı aşmak ve kullanıcıların bu seçeneklere ulaşmasını zorlaştırmak için "Dark Pattern" olarak adlandırılan "karanlık tasarımlar" kullanıp kullanmadığını araştırılıyor.

Yasa ihlalinin doğrulanması halinde Meta'ya küresel yıllık cirosunun yüzde altısına kadar para cezası verilebilecek. Bu da Meta için yaklaşık 20 milyar euro anlamına geliyor.

Karanlık tasarım ne demek?

Karanlık tasarımlar, kullanıcıları aslında istemedikleri ya da çıkarlarına olmayan bir şeyi yapmaya yönlendirmek için kullanılan özel internet tasarım hileleri olarak tanımlanıyor.

Bu yöntemler, kullanıcıların rahatına düşkünlüğünden, zaman baskısından ya da "Fomo" olarak adlandırılan "bir şeyi kaçırma korkusundan" yararlanıyor. Amaç, kullanıcıları alışveriş yapmaya, abonelik satın almaya ya da kişisel verilerini paylaşmaya yönlendirmek.

İrlanda medya denetleme kurumu, şu anda Meta’nın kişiselleştirilmiş akış ile yalnızca kronolojik akış arasında geçiş yapma seçeneğini kasıtlı olarak karmaşık alt menülere gizleyip gizlemediğini inceliyor. Ayrıca şirketin, uygulama kapatıldıktan sonra yapılan ayarları otomatik olarak sıfırlayıp sıfırlamadığı da araştırılıyor. Böylece kullanıcıların, sırf uğraşmamak için kişiselleştirilmiş akışı kabul etmeye zorlandığı şüphesi bulunuyor.

'Gizli hayır' tuşu, 'utandırma', 'baskı'

Habere göre, karanlık tasarımlar arasında 'gizli hayır' butonları, 'sürekli rahatsız etme', 'utandırarak yönlendirme' gibi yöntemler var. Sadece Meta ürünlerinde değil, alışveriş sitelerinde, oyunlarda da kullanılan yöntemler özetle şöyle:

- Confirmshaming (utandırarak yönlendirme): Kişiselleştirilmiş reklamlar için veri takibine izin verilmesi istenirken iki seçenek sunuluyor. Onay butonu büyük ve renkli hazırlanırken reddetme butonu küçük ve gri oluyor. Manipülatif ifadeler kullanılıyor. "Hayır, alakasız reklamlar görmeye devam etmek istiyorum" gibi. Böylece kullanıcı, reddetme seçeneğini tercih ettiği için kendini kötü hissetmeye yönlendiriliyor.

- Gizli "hayır" butonları: Çoğu zaman doğrudan bir "Evet" butonu bulunurken diğer seçenek "Daha fazla seçenek" bağlantısına yönlendiriyor. Kullanıcı "Hayır" seçeneğine ulaşmak için çok sayıda alt menü arasında dolaşmak zorunda kalıyor. Bazı durumlarda kutucuklar önceden işaretlenmiş oluyor ve kullanıcıların bunları ayrıca kaldırması gerekiyor.

- Yapay zaman baskısı: Bu yöntem özellikle internet mağazalarında kullanılıyor. Örneğin yanıp sönen geri sayım sayaçları ya da "Stokta son 1 ürün!" veya "Şu anda X kişi bunu inceliyor" gibi uyarılar gösteriliyor. Böylece kullanıcılar strese sokularak hızlı ve düşünmeden alışveriş yapmaları hedefleniyor.

- Nagging (sürekli rahatsız etme): Kullanıcılar belirli bir işlemi yapmaya sürekli teşvik ediliyor. Örneğin çok aşamalı seyahat rezervasyonlarında her sayfada ek ücret karşılığında seyahat sigortası ya da koltuk seçimi önerileri tekrar tekrar sunulabiliyor.

- Hamamböceği moteli: Bir hizmete kaydolmak ya da abonelik başlatmak tek tuşla kolayca yapılabiliyor. Ancak iptal işlemi son derece karmaşık hale getiriliyor. Kavram, hamamböceklerinin girebildiği ama çıkamadığı bir ABD tipi bir tuzaktan geliyor.

Sosyal medyaya açılan davalar

ABD'de Mart 2026'da görülen davalarda, Meta (Facebook ve Instagram) ve YouTube, kullanıcıları, özellikle çocukları ve gençleri platform bağımlılığına sürükledikleri ve ruh sağlığı sorunlarına (depresyon, kaygı, beden algısı bozukluğu) yol açtıkları gerekçesiyle ağır tazminat cezalarına mahkûm edildi.

Elon Musk’ın sahibi olduğu sosyal medya platformu X (eski adıyla Twitter) hakkında Mayıs 2026 itibarıyla hem Fransız savcılığı, platforma yönelik incelemesini resmi bir ceza soruşturmasına dönüştürdü. Elon Musk ve dönemin CEO'su Linda Yaccarino ifadeye çağrıldı. Suçlamalar şöyle: Çocuk istismarı görsellerinin yayılması, cinsel içerikli deepfake videolar, dezenformasyon ve yapay zeka sistemi Grok üzerinden "insanlığa karşı suçları inkâr."

Instagram’da “gizlilik” bitti: Meta, DM’den gönderilen mesaj, fotoğraf ve videoları görebilecek

Sosyal medya devlerini sarsan dava | Meta ve Google'a 'bağımlılık' suçlaması, Zuckerberg ifade verdi