GÜLSEVEN ÖZKAN
Üniversite öğrencilerinin gelir durumları, beslenme, barınma, eğitim olanakları, sağlık hizmetlerine erişim, sosyal ilişkiler, kültürel faaliyetlere katılım ve gelecek beklentileri incelendi.
Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı'nda Dr. Hatice Şulenur Güzel Poligu tarafından hazırlanan "Ege Üniversitesi Öğrencilerinin Kişisel İyi Oluş Düzeyleri ve Çok Boyutlu Öğrenci Yoksulluğu ile İlişkisi" başlıklı uzmanlık tezi, üniversite öğrencilerinin yaşam koşullarına ilişkin dikkat çekici bulgular ortaya çıktı.
Geçen yıl gerçekleştirilen araştırmada örgün öğretimdeki 1.554 lisans ve ön lisans öğrenciyi kapsadı.
Her 10 öğrenciden 4'ü düzenli olarak öğün atlıyor
Araştırmanın en dikkat çekici bulgularından biri öğrencilerin beslenme alışkanlıklarına yönelik oldu. Katılımcıların yüzde 42,4'ü her zaman veya sıklıkla öğün atladığını söyledi. Öğrencilerin yüzde 49,4'ü ise bazen öğün atladığını belirtti. Öğün atlamadığını söyleyenlerin oranı yalnızca yüzde 8,2'de kaldı.
En sık atlanan öğün kahvaltı oldu. Öğrencilerin yüzde 45,8'i yalnızca kahvaltıyı, yüzde 28,9'u yalnızca öğle yemeğini atladığını dile getirdi. Hem kahvaltıyı hem öğle yemeğini atlayanların oranı yüzde 11,1 olarak kaydedildi.
Sağlıklı beslenememenin önündeki engeller incelendiğinde ise ekonomik koşulların etkisi görüldü. Sağlıklı beslenme alışkanlığı olmayan veya düzensiz beslenen öğrencilerin yüzde 32,4'ü maddi gücünün yetersiz olduğunu anlattı. Yüzde 32,9'u ise sağlıklı beslenebileceği uygun ve yeterli mekan bulunmadığını ifade etti.
Araştırmada öğrencilerin yalnızca yüzde 39,9'unun düzenli olarak sağlıklı beslendiği tespit edildi. Meyve-sebze tüketimi ve dengeli beslenme düzeyi arttıkça kişisel iyi oluş puanlarının da yükseldiği belirlendi.
Öğrencilerin hobisi yok
Gençlerin yaşam tarzına yönelik bulgular, sosyal ve kültürel faaliyetlere katılımın da sınırlı olduğunu gösterdi.
Öğrencilerin yüzde 66,3'ü sinema, tiyatro ve konser gibi kültürel faaliyetlere hiç katılmadığını veya yılda sadece birkaç kez katıldığını ifade etti. Öğrenci kulüpleri, turnuvalar ve maçlar gibi etkinliklere her hafta veya ayda birkaç kez katılanların oranı ise yüzde 23'te kaldı.
Araştırmaya katılanların yüzde 8,8'inin hiçbir hobisi bulunmuyor. Hobilerine her gün veya haftada birkaç kez zaman ayırabildiğini söyleyenlerin oranı yalnızca yüzde 18,3.
Uyku kalitesini kötü veya çok kötü olarak değerlendiren öğrencilerin oranı yüzde 33,9 oldu.
Yüzde 55,4'ü sosyal medya bağımlısı
Araştırmada davranışsal bağımlılıklar da incelendi. Öğrencilerin yüzde 54,2'si kendisinde bir, yüzde 15,3'ü ise iki davranışsal bağımlılık bulunduğunu bildirdi. En sık belirtilen davranışsal bağımlılık yüzde 55,4 ile sosyal medya bağımlılığı oldu. Bunu yüzde 18,8 ile yeme bağımlılığı, yüzde 15,8 ile oyun bağımlılığı izledi.
Öğrencilerin yüzde 36,8'i herhangi bir şikâyeti olmaksızın tarama veya bilgilendirme amacıyla sunulan koruyucu sağlık hizmetlerinden hiç yararlanmadığını belirtti.
Düzenli olarak fiziksel aktivite yaptığını söyleyenlerin oranı yüzde 45,9, sosyal açıdan aktif olduğunu belirtenlerin oranı yüzde 59,5 oldu. Buna karşılık sağlıklıyken düzenli sağlık kontrolü yaptıranların oranı yüzde 23,4, stres yönetimi uygulamalarını düzenli gerçekleştirenlerin oranı yüzde 17,5'te kaldı.
Gençler spor yapmak istiyor ama zaman ve yer bulamıyor
Araştırma, öğrencilerin sağlıklı yaşam alışkanlıklarını sürdürememelerinin nedenlerini de ortaya koydu.
Fiziksel aktivite alışkanlığı olmayan veya düzensiz olan öğrencilerin yüzde 54,3'ü yeterli zaman bulamadığını, yüzde 25,2'si ise spor yapabileceği uygun bir mekan bulunmadığını belirtti.
Sağlıklı beslenemeyen öğrencilerde maddi yetersizlik ve uygun mekan eksikliği öne çıktı. Bu gruptakilerin yüzde 32,4'ü maddi gücünün yetmediğini, yüzde 32,9'u uygun ve yeterli mekan bulunmadığını söyledi.
Sağlıklıyken sağlık kontrolü yaptırmayan veya düzensiz yaptıran öğrencilerin yüzde 38'i zaman yetersizliğini gerekçe gösterdi. Yüzde 35,5'i ise sağlık kontrolü yaptırmaya ihtiyacı olmadığını düşündüğünü anlattı.
Sosyal açıdan aktif olmayan veya düzensiz olan öğrencilerin yüzde 45,9'u zaman yetersizliğini, yüzde 20,7'si maddi yetersizliği engel olarak gösterdi.
Stres yönetimi uygulamalarını yapmayan veya düzensiz yapan öğrencilerin yüzde 51,8'i bu uygulamaların nasıl gerçekleştirildiğini bilmediğini ifade etti.
Öğrencilerin yüzde 78'inin akademik danışmanı yok
Araştırmada öğrencilerin sosyal destek mekanizmalarına erişimi de incelendi. Katılımcıların yüzde 78'inin üniversitede kendisine rehberlik eden ve destek sunan bir akademik danışmanı bulunmadığı belirlendi. Akademik danışmanı olduğunu söyleyenlerin oranı yüzde 22'de kaldı.
Aile desteğine yönelik analizde öğrencilerin yüzde 36,6'sı sorun yaşadığında ailesinden her zaman destek gördüğünü, yüzde 30,2'si sıklıkla destek aldığını belirtti. Buna karşılık yüzde 26,3'ü yalnızca bazen, yüzde 6,9'u ise hiçbir zaman aile desteği görmediğini ifade etti. Böylece öğrencilerin yüzde 33,2'si ailelerinden ya hiç destek görmediğini ya da yalnızca bazen destek alabildiğini ifade etti.
Arkadaş desteğinde de benzer bir tablo ortaya çıktı. Öğrencilerin yüzde 7,6'sı arkadaşlarından hiç destek görmediğini, yüzde 33,9'u ise bazen destek aldığını belirtti.
Katılımcıların yüzde 57,1'inin bir partneri bulunmadığı görüldü.
Öğrencilerin yüzde 20,7'si bölümünü isteyerek seçmedi
Araştırmada eğitim hayatında sorgulandı. Katılımcıların yüzde 20,7'si öğrenim gördüğü bölümü isteyerek tercih etmediğini belirtti. Akademik beklenti ve talepleri çok zorlayıcı bulanların oranı yüzde 17,4, zaman zaman zorlayıcı bulanların oranı ise yüzde 65,3 oldu.
Öğrencilerin yüzde 79,5'i hayatındaki farklı talepler arasında denge kurmanın çok veya orta derecede stresli olduğunu söyledi. Yüzde 30,8'i çok stresli, yüzde 48,7'si orta derecede stresli olduğunu söyledi.
Araştırmanın zaman yetersizliği öne çıktı. Öğrencilerin yalnızca yüzde 20,1'i yapmak istediği şeyler için genellikle yeterli zaman bulabildiğini söyledi. Yüzde 75,8'i bazen yeterli zaman bulabildiğini, yüzde 4,1'i ise hiçbir zaman yeterli zaman bulamadığını belirtti.
Akademik başarı algısında ise öğrencilerin yüzde 46,5'i kendi başarısını iyi veya çok iyi olarak tanımladı.
Öğrencilerin yaklaşık yüzde 21'i yetersiz barınma koşullarında yaşıyor
Araştırmada öğrencilerin barınma koşulları incelendi. Katılımcıların yüzde 36,4'ü Kredi Yurtlar Kurumu (KYK) yurdunda, yüzde 30,6'sı aile veya akrabalarının yanında yaşıyor. Arkadaşlarıyla öğrenci evinde kalanların oranı yüzde 11,5, özel öğrenci yurdu veya öğrenci köyünde kalanların oranı yüzde 11,4 oldu. Öğrencilerin yüzde 8,6'sı ise tek başına öğrenci evinde yaşadığını söyledi.
Barınma koşullarını yorumlayan öğrencilerin yüzde 6'sı koşullarını çok yetersiz, yüzde 14,7'si yetersiz olarak tanımladı. Yüzde 28,4'ü orta düzeyde, yüzde 34,6'sı yeterli, yüzde 16,3'ü ise çok yeterli buldu. Verilere göre, öğrencilerin yüzde 20,7'si barınma koşullarını yetersiz veya çok yetersiz olarak değerlendirirken, yüzde 50,9'u yeterli ya da çok yeterli buldu. Çalışmada, barınma koşulları daha yeterli olan öğrencilerin kişisel iyi oluş düzeyleri daha yüksek bulundu.
Öğrencilerin yüzde 84'ünün gelir kaynağı ailesi
Araştırmaya katılan öğrencilerin yüzde 48,1'inin tek, yüzde 40,2'sinin iki gelir kaynağı vardı. Üç gelir kaynağına sahip olanların oranı yüzde 10,2, dört gelir kaynağına sahip olanların oranı ise yüzde 1,5'te kaldı.
Eğitim kaynaklarına erişimde de dikkat çekici bir tablo ortaya çıktı. Öğrencilerin yalnızca yüzde 41,5'i ders kaynaklarına erişebildiğini belirtti. Yüzde 29,2'si kaynaklara erişemediğini, yüzde 29,3'ü ise bu konuda fikri olmadığını söyledi.
En büyük yoksunluk sosyo-kültürel ve sağlık olanaklarında
Araştırmada öğrencilerin yoksulluğu yalnızca gelir üzerinden değil, 51 maddeden oluşan Çok Boyutlu Öğrenci Yoksulluğu Ölçeği (ÇBÖYÖ) ile değerlendirildi. Ölçek, maddi imkanlar, eğitim imkânları, uluslararası farkındalık, fiziki imkanlar, güvenlik, sağlık imkanları, sosyo-kültürel imkanlar, kendini ifade etme ve iletişim olmak üzere dokuz boyuttan oluştu.
Araştırmanın önemli bulgularından biri, öğrencilerin en fazla yoksunluk yaşadığı alanların sosyo-kültürel imkanlar, sağlık hizmetleri ve fiziki imkanlar olarak öne çıktı.
Sosyokültürel imkanlar boyutunda öğrencilerin üniversitelerindeki sinema, konser ve tiyatro olanaklarına ilişkin ortalama puanı 2,64 oldu. Gezi ve piknik gibi etkinliklerin yeterliliği 2,68, müze ve sergi olanakları ise 2,73 puan aldı.
Sağlık imkanlarında öğrencilerin ihtiyaç duydukları ilaçları üniversite içerisinden temin edebilmelerine yönelik ortalama puan 2,67'de kaldı. Üniversitede psikolojik destek hizmeti sunulduğuna ilişkin değerlendirme de 2,87 oldu.
Fiziki imkanlar boyutunda üniversitenin sunduğu yurtların yeterliliği 2,79, derslik ve laboratuvar gibi fiziksel olanakların yeterliliği 2,87, kırtasiye olanaklarının yeterliliği ise 2,88 puan aldı.
Eğitim imkanları boyutunda ise yabancı dil bilgisini geliştirme olanağı 2,77 ile en düşük puanlanan başlık oldu.
Maddi imkanlar alt boyutunun ortalaması 4,1 ile en yüksek düzeyde gerçekleşti. Araştırmada kişisel gelişim için gerekli kurs, hobi ve sertifika giderlerini karşılayabilmeye ilişkin ortalama puan 3,51 ile maddi imkanlar boyutundaki diğerlerinin gerisinde kaldı.
Araştırmanın genel sonucunda, yoksunluğun sadece ekonomik koşullarla sınırlı olmadığı, öğrencilerin sosyal, kültürel, sağlık ve fiziksel olanaklara erişiminde de eksiklikler bulunduğu vurgulandı.
Gelecek güvencesi en düşük puanlanan alan
Araştırmada üniversitelilerin kişisel iyi oluş düzeyleri ölçüldü. Öğrencilerin 100 üzerinden ortalama iyi oluş puanı 59,52 olarak hesaplandı. Araştırmanın sonuç bölümünde bu düzey uluslararası normatif değerlerin altında ve "düşük" veya "zorlanmış iyi oluş" aralığında bulundu.
Öğrencilerin en düşük puan aldığı alan "gelecekten emin olma" oldu. Geleceğiyle ilgili kendisini ne kadar güvende hissettiği sorusuna verilen yanıtların ortalaması 10 üzerinden 4,48'de kaldı.
Öğrencilerin sadece yüzde 24,8'i "geleceğiyle ilgili kendisini güvende hissetme" sorusuna 10 üzerinden 7 ve üzeri yanıt verdi. Yaşam koşullarından, ekonomik durumundan ve refah düzeyinden memnuniyetini 7 ve üzeri puanla değerlendirenlerin oranı yüzde 35,6 oldu. Kendini kişisel olarak güvende hissedenlerin oranı ise yüzde 40'ta kaldı.
Buna karşılık sağlık durumundan memnuniyetini 7 ve üzeri puanla belirtenlerin oranı yüzde 72,2 olarak belirlendi.
Yoksunluk arttıkça iyi oluş düşüyor
Araştırmada çok boyutlu öğrenci yoksulluğu ile kişisel iyi oluş arasında pozitif ilişki bulundu.İmkanlara erişimi daha yüksek olan öğrencilerin kişisel iyi oluş puanları da yükseldi.
Tanı konulmuş psikiyatrik hastalığa sahip olmak, koruyucu sağlık davranışlarının önündeki maddi ve bilgiye dayalı engellerin artması ve algılanan stres düzeyinin yükselmesi, kişisel iyi oluş puanlarıyla olumsuz yönde ilişkili bulundu.
Buna karşılık dengeli beslenme, iyi uyku kalitesi, düzenli sosyal aktivite, daha yeterli barınma koşulları, arkadaş desteği, okuduğu bölümü isteyerek tercih etme, akademik başarı algısı ve zaman yeterliliği iyi oluşla olumlu yönde ilişkili değişkenler olarak belirlendi.
Araştırmacıdan üniversitelere: Ekonomik ve sosyal destek artırılmalı
Tezin sonuç ve öneriler bölümünde, üniversitelerde öğrenci iyi oluşunu geliştirmek için yalnızca bireysel davranış değişikliğine odaklanılmaması gerektiği vurgulandı.
Araştırmacı, ekonomik güvencesizlik algısını azaltmak için burs ve sosyal desteklerin artırılmasını, yaşam maliyetlerini hafifletecek uygulamaların yaygınlaştırılmasını ve mezuniyet sonrası iş güvencesini destekleyen kariyer geçiş programlarının geliştirilmesini önerdi.
Barınma koşullarının iyileştirilmesi, öğrenci yurtlarında oda yoğunluğu, gürültü, hijyen ve güvenlik sorunlarının giderilmesi, erişilebilir konut seçeneklerinin artırılması da öneriler arasında yer aldı.
Üniversitelerde sağlıklı ve ekonomik gıdaya erişimin kolaylaştırılması, ücretsiz veya düşük maliyetli kültürel ve sosyal etkinliklerin artırılması, erişilebilir spor alanlarının yaygınlaştırılması ve kampüs içi sağlık hizmetlerinin güçlendirilmesi gerektiği belirtildi.
Ayrıca psikolojik danışmanlık hizmetlerinin kapasitesinin artırılması, akran danışmanlığı programlarının yaygınlaştırılması ve öğrencilerin akademik yükleriyle yaşam koşulları arasındaki dengenin gözetilmesi önerildi.