İLKE ATİK TAŞKIRAN

Bazı kelimeler vardır, bir şeyi anlatmaz; ona nasıl bakmamız gerektiğini de söyler.

22 Eylül'de Donald Trump, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nda yaptığı konuşmada yapay zekâya yeni bir isim önerdi: Süper zekâ. Gerekçesi basitti. Ona göre "yapay" kelimesi teknolojiyi sahte ve değersiz gösteriyordu. Oysa ortada muhteşem bir teknoloji vardı. Öyleyse adı da süper olmalıydı.

Ardından federal kurumlara yeni terimi kullanma talimatı verildi. Truth Social'da ise "yapay zekâ" demeye devam edenlere yönelik düşmanlık dili devreye girdi.

Bir teknolojinin adını değiştirmekle kalmadık. Onu hangi kelimelerle konuşacağımız da siyasi bir tartışmaya dönüştü.

Bana kalırsa burada asıl mesele Trump'ın kelime tercihi değil. Bir kelimenin, bir teknolojiyi nasıl algıladığımızı değiştirme gücü.

Yapay başka, süper başka

"Yapay" kelimesinin içinde bir üretici vardır. Birileri onu tasarlamış, geliştirmiş, kodlamış, eğitmiştir. Dolayısıyla yapay olan, insan müdahalesini ve sorumluluğunu da hatırlatır.

"Süper" ise başka bir şey söyler. Güçlü, üstün, olağanüstü, sınırları aşan...

Biri tanımlar, diğeri parlatır.

Bir yapay zekâ sistemi yanlış bilgi verdiğinde geliştiricisini, algoritmasını, eğitim verisini ve denetim mekanizmalarını sorgulayabilirsiniz. Ama karşınızdaki teknolojiye sürekli üstünlük ve olağanüstülük atfedildiğinde konuşmanın yönü değişir. Nasıl çalıştığından çok neler başarabileceğiyle ilgilenmeye başlarsınız.

İletişimde çerçeveleme dediğimiz şey biraz da budur. Bir olayı hangi kelimelerle anlattığınız, insanların o olaya hangi pencereden bakacağını etkiler. Gerçeklik aynı kalır, ona yüklenen anlam değişir.

Hayranlık, sorgulamanın yerini aldığında...

Üstelik bu isim değişikliği, yapay zekânın güvenliği üzerine tartışmaların sürdüğü bir dönemde gündeme geldi. Trump, süper zekânın teşvik edilmesi gerektiğini, dizginlenmemesi gerektiğini savundu.

Oysa süper zekâ, araştırma dünyasında insan zekâsını pek çok alanda aşabilecek varsayımsal sistemleri tanımlayan bir kavram. Bugün kullandığımız sohbet robotlarına bu unvanı vermek, henüz gerçekleşmemiş bir teknolojik eşiği bugünün gerçeğiymiş gibi sunma riski taşıyor.

Teknoloji şirketlerinin anlatısına da yabancı değiliz: Daha akıllı, daha hızlı, daha güçlü, daha üstün...Bu anlatının içinde riskleri konuşmak giderek zorlaşıyor. Teknolojiyi anlamakla ona hayran olmak birbirine karışıyor. Sorgulayan kullanıcı, yerini yeniliğe yetişmeye çalışan kullanıcıya bırakıyor.

Bir de işin siyasi tarafı var. Bir kelimeyi kullanmayı önermek başka, kullanmayanı düşman ilan etmek başka. İkincisinde dil, anlaşma zemini olmaktan çıkıp sadakat testine dönüşüyor. Artık hangi kavramın doğru olduğunu değil, hangi tarafta durduğunuzu konuşuyorsunuz.

Çocuk odasında süper zekâ

Benim aklıma burada diplomatik tartışmalardan çok, odasında ödev yapan bir çocuk geliyor. Çocuk, bir sorunun cevabını bulamadığında yapay zekâya danışıyor. Ekranda karşısına çıkan yanıtı ne kadar sorgulayacağını, kullandığı aracın nasıl adlandırıldığından bağımsız düşünemeyiz.

"Yapay zekâ söyledi" cümlesi, en azından bir üretim sürecini ve insan müdahalesini hatırlatıyor. "Süper zekâ söyledi" ise kulağa daha tartışılmaz bir otorite gibi gelebiliyor.

Çocuklarımıza her duyduklarına inanmamalarını öğretiyoruz. Şimdi bir şey daha öğretmeliyiz. Her güçlü görünen kaynağa, her büyük iddiaya ve her parlak isme de inanmamak gerekiyor.

Çünkü dijital okuryazarlık yalnızca doğru bilgiye ulaşmak değil, bilginin kim tarafından ve hangi amaçla üretildiğini sorgulayabilmekte yatıyor.

Ben yapay zekâ demeye devam edeceğim

Bir teknolojinin adını kimin koyduğu kadar, o ismin hangi düşünceyi görünür, hangisini görünmez kıldığı da önemli.

Yapay zekâyı konuşurken yalnızca neler yapabileceğine odaklanırsak onu kimin geliştirdiğini, hangi verilerle eğittiğini ve kimin kontrolünde olduğunu gözden kaçırabiliriz.

Ben yazılarımda yapay zekâ demeye devam edeceğim. Çünkü teknoloji ne kadar gelişirse gelişsin, arkasındaki insanı, şirketi, sistemi ve sorumluluğu unutmamak gerekiyor.

"Yapay" kelimesini beğenmeyebilirsiniz. Ama bir teknolojiye "süper" demek, onu daha güvenilir, daha masum ya da daha az sorgulanabilir yapmıyor.