Emeklinin geçim sorunu 6 ayda bir yapılan zamlarla çözülemez

HASAN AYDIN

Türkiye'de sosyal rolü ve yetkileri değişen, geliri düşen milyonlarca emeklinin yaşadığı geçim sıkıntısı; her maaş artışı döneminde iktidar tarafından enflasyon farkı, taban aylık desteği, seyyanen artış, refah payı ve ek ödeme gibi formüllerle çözülmeye çalışılıyor. Fakat tüm bu uygulamalara rağmen emeklilerin büyük bir bölümünün açlık sınırı altında yaşamaya devam etmesi, sorunun dönemsel ve geçici maaş artışlarıyla çözülemediğini gösteriyor. Ülkemizde emeklinin maaşını sadece çalıştığı gün ve ödediği prim sayısı belirlemiyor. Emeklinin hangi yasaya tabi olduğu, hangi yıllarda sigortalı olup prim ödediği, hatta emeklilik dilekçesini hangi tarihte verdiği bile alınacak emekli maaş miktarını etkiliyor. Bugünkü emeklilik sistemi, çalışılan süre içinde ödenen primlerin karşılığını esas alan bir sosyal güvenlik sistemi olmaktan giderek uzaklaşmış durumdadır.

Bu sonucun ortaya çıkmasında 1999, 2000 ve 2008 yıllarında yapılan sosyal güvenlik düzenlemelerinin önemli payı bulunuyor. Özellikle 2019 yılından itibaren en düşük emekli aylığının devlet desteğiyle belirli bir tutara tamamlanması, 7160 sayılı yasaya bağlı olarak düzenlendi. 2019'da 1.000 lira olarak belirlenen en düşük emekli aylığı, her 6 ayda bir artırılarak 2026 yılında 23.552 lira oldu. Diğer yandan, emeklilerin bir kısmının kök maaşına zam yapılmadan uygulanan seyyanen zamlar, emekliler arasındaki gelir farklılıklarını daha da tartışmalı hâle getirdi. İktidar bazı emeklilerin gelirini yükseltirken, yıllarca daha fazla prim ödeyerek daha yüksek aylık hakkı elde etmiş emeklilerin gelir farkını koruyacak bir mekanizma oluşturamadı. Böylece emeklilik sisteminde ödenen primin ve çalışma süresinin karşılığını korumak yerine, en düşük aylık alanlar üzerinden yeni bir taban belirleme anlayışı ortaya çıktı.

Bu yaklaşım, 2023 Mayıs seçimleri öncesinde en düşük maaşlı emeklilere ekonomik destek sağladı. O tarihte 5.500 lira olan en düşük emekli aylığı, iktidarın kök maaşlara tüm emeklileri kapsayan bir artış yapmak yerine yaptığı düzenlemeyle 7.500 liraya yükseltildi. Aradaki 2.000 liralık fark hazine tarafından karşılandı. Öte yandan 7.500 liranın üzerinde aylık alan milyonlarca emekli bu düzenlemeden yararlanamadı; böylece emekliler arasında gelir adaletsizliğinin ilk kırılması 2023 seçimleri öncesinde yaşandı.

Yine bu seçimlerden sonra, seçimler öncesi verilen vaatlerden dolayı çalışan memurlara kök maaşa eklenmeyecek olan 8.077 liralık seyyanen zam yapıldı. Aradan 3 yılı aşkın bir süre geçmesine rağmen bu 8.077 liralık zam memur emeklisine hâlâ ödenmedi. Bu seyyanen zammın memur emeklilerine de ödenmesi için mahkemelerde dava açıldı; dava Anayasa Mahkemesi'ne taşındı fakat henüz sonuçlanmadı.

2023 Mayıs seçimleri öncesinde en düşük emekli aylığının 7.500 liraya çıkarılması, iktidarın düşük gelirli emeklilerden destek arayışının önemli bir parçasıydı; fakat bu politika daha sonraları beklenen sonucu yaratmadı. 31 Mart 2024 yerel seçimlerinde AKP'nin yüzde 35,49 oy oranıyla ikinci parti konumuna düşmesi, CHP'nin ise yüzde 37,77 oy oranıyla birinci parti olması iktidar açısından ciddi bir uyarıydı. Bu sonucun ortaya çıkmasında; ekonomik kriz, hayat pahalılığı, aday tercihleri ve yönetim memnuniyetsizliği ile birlikte yok sayılan emeklilerin tepkileri ve oy davranışları da etkili oldu. Türkiye'de milyonlarca emekli, yıllardır sadece maaşlarının ne kadar artacağını değil, emeklilik sistemindeki adaletsizliğin ne zaman düzeltileceğini merak ediyor. Son günlerde Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz ve ilgili bakanların açıklamaları bu tartışmayı yeniden gündeme taşımış oldu.

Emekli maaşlarında yeni arayış

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, 26 Kasım 2026 tarihli kabine toplantısının ardından yaptığı açıklamada, "2027 bütçesinde başımızın tacı emeklilerimizin durumunu biraz daha iyileştirecek mali imkânları oluşturuyoruz. Bunun için ihtiyaç duyulan yasal düzenlemeyi adalet ve hakkaniyet çerçevesinde, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin de takdiriyle sene sonuna kadar hayata geçirmeyi ümit ediyoruz." ifadelerini kullandı. Bu açıklamanın ardından Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı Vedat Işıkhan, "2027 Ocak ayından itibaren geçerli olması hedeflenen mevcut yasal artışlara ilave iyileştirmeleri de içeren ek bir çalışma yapıyoruz" dedi. Bakan Işıkhan, 8 Kasım'daki açıklamasında da, "Prim gün sayısı ve yaş önemli. Ancak henüz üzerinde çalışıyoruz" ifadelerini kullandı. 6 Kasım 2026 tarihinde NTV canlı yayınına katılan Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz, "Emekliye refah düzenlemesiyle ilgili epeydir çalışıyoruz, yıl sonuna kadar bu düzenlemeyi yapacağız. Bütün emeklilerimizle ilgili çalışma söz konusu, farklı alternatifler çalışılıyor. Yılbaşından önce Meclis'e arz edilecek. Gelecek yılın başından itibaren de etkisini hissedeceğiz." şeklinde konuştu.

Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek ise 6 Kasım'da TBMM Plan ve Bütçe Komisyonu'nda emeklilerin maaş artışına ilişkin, "Bugüne kadarki değerlendirmelerimize göre yapılacak düzenleme tüm emeklilerimizi kapsayacak. Yapılacak artışın emeklilerimizin yaş ve prim ödeme gün sayısına göre farklılaşmasının doğru olacağını düşünüyoruz. Çünkü bu daha adaletli bir yaklaşım olur. Seyyanen zam da olsa bu husus gözetilecek" açıklamalarında bulundu.

Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın açıklamasında düzenlemenin 2027 bütçesi çerçevesinde ele alınması ve yıl sonuna kadar yasal zemine kavuşturulmasının hedeflenmesi, konunun yalnızca bir maaş zammı bağlamında değerlendirilmediğini gösteriyor. Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz'ın farklı alternatifler üzerinde çalışıldığını söylemesi; Bakan Vedat Işıkhan'ın Ocak 2027'deki yasal artışlara ilave iyileştirmeler yapılacağını, Hazine ve Maliye Bakanı Şimşek'in ise bütün emeklileri kapsayacak, yaş ve prim gününü dikkate alacak farklılaştırılmış artış modelinden söz etmesi, iktidarın emekli sorununu yeniden siyasi gündemin merkezine taşıdığını göstermektedir.

Emekliler arasındaki adaletsizliği derinleştiren uygulamalar

Türkiye'de aynı işi yapmış, aynı süreler içerisinde çalışmış, hatta aynı miktarlarda prim ödemiş emekliler, emekli oldukları tarihlere bağlı olarak farklı maaşlar alabilmektedir. 8 Eylül 1999 tarihine kadar yürürlükte olan sosyal güvenlik sisteminde, özellikle SSK kapsamında gösterge ve katsayı sistemine dayalı bir hesaplama yöntemi uygulanıyordu. Prim gün sayısı ve diğer koşullara bağlı olarak aylık bağlanma oranları daha koruyucu bir özelliğe sahipti. 25 Ağustos 1999 tarihinde kabul edilen ve 8 Eylül 1999 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 4447 sayılı Kanun'la emeklilik sisteminde önemli değişiklikler yapıldı. 1 Ocak 2000 tarihinden itibaren gösterge sistemi yerine güncellenmiş kazanç esasına dayalı bir hesaplama yöntemine geçildi. Sonuçta emeklilikte farklı dönemlere ve farklı hesaplamalara dayanan bir maaş sistemi ortaya çıktı. Aylık bağlanma oranları kademeli olarak düşürüldü. 2000-2008 döneminde 9.000 prim günü olan bir SSK sigortalısının aylık bağlanma oranının yüzde 65 olarak hesaplanması... Ayrıca bu dönemde prime esas geçmiş kazançların güncellenmesinde enflasyonla birlikte ekonomik büyümenin tamamı da dikkate alınıyordu.

2008 sonrasında aylık bağlanma oranları

1 Ekim 2008'de yürürlüğe giren 5510 sayılı Kanun'la yeni bir aylık hesaplama sistemine geçildi. Aylık bağlanma oranları daha da düşürüldü; güncelleme katsayısının hesaplanmasında ekonomik büyümenin sadece yüzde 30'u dikkate alınmaya başlandı. 2008 sonrasında 9000 gün üzerinden emekli olan bir SSK'lının aylık bağlanma oranı yüzde 50'ye kadar geriledi. Böylece aynı şartlarda çalışan ve prim ödeyen emekliler arasında, sadece yasal düzenlemelerin değiştiği tarihler nedeniyle ciddi maaş farklılıkları oluştu. Emeklilik sistemindeki adaletsizliklerden biri de 2024-2025 yıllarında SSK'lı kamu işçilerinin emekliliklerinde yaşandı. 2024 yılında emekli olan bir kişi, aylığı hesaplandıktan sonra 2024 yılının Ocak ve Temmuz artışlarından yararlanırken; 2025 yılında emekli olanlara 2024 yılı güncelleme katsayısı uygulandı. Sonuçta 2024-2025 yılları arasında emekli olanlarda yaklaşık yüzde 30'luk maaş farkı oluştu. Genel olarak 5434 sayılı Emekli Sandığı Kanunu'na tabi olan ve bu iki tarihte emekli olan memurların tümünde ise yüzde 30'luk kalıcı maaş farkı oluşmadı.

Kalıcı ve adil bir emeklilik sisteminin oluşturulması

Türkiye'de emeklilik sisteminin düzeltilmesi için geçici ödeme modellerinden ziyade kalıcı kararlar alınmalıdır. Maaş artışlarının belirlenmesinde esas alınmaya başlanılan TÜİK'in gerçekle ilişkisi olmayan enflasyon oranları denetlenmeli, değerlendirmeler gerçek yaşam maliyetleri ve pazar enflasyonuna göre yapılmalıdır. Kamu çalışanları sendikalarıyla toplu sözleşme görüşmelerinde görev alan Kamu Heyeti üyelerinin dağılımı adil bir biçimde oluşturulmalıdır. Özellikle iktidar yanlısı kamu sendikalarının 2025 yılındaki toplu sözleşmeleriyle belirlenen zamlar, enflasyon karşısında yetersiz kalmıştır. Sonuçta görüşmelerde yetkili olan iktidar yanlısı kamu sendikasının etkili olmayan tutumuyla birlikte, kamu çalışanlarının maddi, sosyal ve özlük hakları bakımından kayıpları söz konusudur.

Emeklilik sisteminde kalıcı bir değişim için şu düzenlemeler yapılmalıdır:

1.1999, 2000 ve 2008 düzenlemelerinin yarattığı farklılıkları giderecek intibak düzenlemesi yapılmalıdır.

2. Özellikle 2008 sonrası dönemde oluşan aylık bağlanma oranları yükseltilmeli, ödenen primin ve çalışma süresinin karşılığı korunmalıdır. Güncelleme katsayısı, emekli lehine ve adil biçimde yansıyacak şekilde belirlenmelidir

3. En düşük emekli aylığı insan onuruna yetecek seviyeye çıkarılmalı; bu yapılırken daha yüksek prim ödeyenlerin kazanılmış maaş hakları korunmalıdır.

4. Kalıcı taban aylık güvencesi getirilmelidir.

5. 2024-2025 emeklileri örneğinde olduğu gibi, yalnızca emeklilik dilekçesinin verildiği tarihten kaynaklanan gelir farklılıklarının önüne geçilmelidir.

6. Sağlıkta katkı payı kaldırılmalı, yaşlılıkta başlayan sağlık ve bakım giderleri için sosyal ve destek mekanizmaları geliştirilmelidir.

7. Bu kalıcı düzenlemeler yapılmadan, sadece yaş/prim gününe veya seyyanen zam üzerine kurulu yeni bir zam modelini devreye sokmak, gerçek anlamda emeklilik sistemindeki temel adaletsizliği çözmeyecektir.

Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek'in prim günü ve yaş üzerinden farklılaştırılmış artış önerisi ancak ödenen prim ve prime esas kazançla birlikte değerlendirilebilir. Bugün emekli aylıkları, insanların yıllarca ödediği primlerle kazanılmış sosyal güvenlik hakkının karşılığıdır. Enflasyonun düşmesi fiyatları düşürmeyebilir. İktidar, enflasyonla mücadelede emeklilerin mevcut gelir düzeyini yeniden gözden geçirmelidir.

İddia: İktidarın en düşük emekli maaşı planı 30 bin lirayla sınırlı