TEZCAN KARAKUŞ CANDAN

TEZCAN KARAKUŞ CANDAN

Yıkımın kıyısında 700 yıllık bir mahalle: Hacı Doğan

TEZCAN KARAKUŞ CANDAN

Ankara’nın tarihi kent merkezi Ulus’ta İtfaiye Meydanı’nın yıkımı, Ankara’nın çok kültürlülüğünün mekânsal temsillerinden olan Yahudi Mahallesi’nin bakımsızlığı, kentsel dönüşüm kıskacında rantın gözlerini eksik etmediği Kayabaşı Mahallesi’nin yaşayan dokusunun kendi haline bırakılması derken, Ulus’ta bir mahalle daha kendi geleceğinden kaygı duyuyor.

İtfaiye Meydanı’nın yıkıntılarının arasından Ulus’un unutulmaya yüz tutmuş bir başka mahallesine, Hacı Doğan’a doğru yürürken, yıkıntılar arasında yaşamlarını sürdürmeye çalışan İtfaiye Meydanı esnafının dertleri ile önüm kesiliyor. Yıkıntıların arasında kamerayı gördükçe konuşma istekleri artıyor. “Biz anlatıyoruz ama benim söylediklerimi hiç kimse dikkate almadı; ne devlet kurumları ilgileniyor, ne de basın yazıyor, biz burada tehdit edildik” diyor sitemle. Bir yıkımın arkasındaki en acı cümle bu belki de.

Sonra yağmurlu bir Ankara gününde toprak kokusunu hissederek Hacı Doğan sokaklarına ulaşıyorum. Sokakta karşılaştıklarımızla selamlaşıyorum. Melike Hatun Türbesi ve yanındaki tarihi çeşmesinden akan şehir suyundan yapılmış çay, selamlaşmayı sohbete dönüştürüyor. Bu kez de Hacı Doğan Mahallesi sakinlerinin, gelecek kaygıları gün yüzüne çıkıyor. Yanı başlarındaki yıkımın travmasıyla mahallenin geleceğine dair akıllarında dolaşıp duran sorular bir bir dile geliyor:

“Biz burada yaşayabilecek miyiz? Yavaş yavaş buraya doğru gelen yıkımdan kurtulabilecek miyiz? Bir sabah bakmışsınız, rezerv alan ilan edilmiş, bize soran yok, danışan yok. Kimseyi dinlemiyorlar.”

Hacı Doğan Mahallesi sakinlerinin kurduğu cümle içinde vurgulu bir şekilde ifade ettikleri “yavaş yavaş” sözüne takılmamak mümkün değil. Ulus’ta İtfaiye Meydanı’nda dükkânların yerinde koca bir enkaz varken, Yahudi Mahallesi’nde, sinagogun karşısındaki Albükrek Evi’nin kırık camları, çatlak duvarları ve sahipsizliği iç acıtırken Hacı Doğan Mahallesi sakinlerinin kaygıları haklı bir nedene bağlı: Ne bu kentin sahibi ne de ülkenin adaleti var.

Birkaç sokak ötede insanlar, bir sabah uyandıklarında yaşadıkları yerin rezerv yapı alanı ilan edildiğini öğrenmekten korkarken, Ulus’ta bir meydanın yıkımı, komşu mahallenin yarınını da değiştirmiş. Ankara Gökçek döneminde yaşadığı yıkımlardan sonra, şimdi de “yavaş yavaş” yıkılıyor. Sessiz sedasız, gürültüsüz patırtısız.

Suluhan’ın güney kapısından açılan tarihi eşik

Hacı Doğan, Ankara’nın en eski mahallelerinden biri. Kökleri, Hacı Doğan Mescidi’nin çevresinde biçimlendiği 14. ve 15. yüzyıllara uzanır. O yıllarda Ankara Kalesi’nin surları dışında kurulan 81 mahalleden biridir burası. Müslümanlarla Hristiyanlar aynı sokaklarda komşuluk eder. Ankara’nın çok kültürlü yaşamı, Hacı Doğan’da gündelik hayatın doğal bir parçasıdır.

16. yüzyılda Hasan Paşa Hanı nam-ı diğer Suluhan’ın yapımı mahallenin kaderini değiştirir. Hanın güney kapısı doğrudan 17. yüzyıldan bu yana kentin tanıklığını yapan İbadullah Camisi’ne ve Hacı Doğan Mahallesi’ne açılır. Bu eşik eski Ankara’da çarşıyla mahalle kültürünün birbiriyle nasıl hemhal olduğunu bize anlatır. Bir yanda eski Ankara’nın kalbinin attığı, tüccarların konakladığı han, diğer yanda evler, avlulu konaklar, mescitler, mektepler, çeşmeler.

Hacı Doğan’ın Ankara için önemi, bu yapıların iç içe geçmişliğiyle birlikte aralarında yüzyıllar boyunca kurulmuş hayatı hâlâ bize anlatabiliyor olmasından kaynaklı. Onu dinlerken, onun bize ayrıntıda söylemek istediklerine odaklandıkça her belgede, her sokakta, her sohbette Ankara’nın o farklı inançları bir araya getiren hoşgörüsü bir kez daha karşınıza çıkıyor.

Adres değil, hafıza kaydı

Araştırdıkça karşınıza çıkan belgelerin ayrıntılarında bu hoşgörü tescilleniyor. Mahkeme defterine yazılan Agop’un evlerinin sınırları, Sarı Ohannes’in mülküne komşu isimlerin adları Artin, Agop, İsmail çıkıyor karşınıza. Komşularıyla birlikte tarif edilen ev adresleri aslında birer hafıza kaydına dönüşüyor. Bu kayıtlar ve mekânlar Bergson’un geçmişin şimdinin üzerine yığıldığı hafıza konisi içinde en alttan en üste çıkarak zamanı bugüne taşıyor.

Ve biz Hacı Doğan’ın dar sokaklarında dolaşırken Ankara’nın çok kültürlülüğünü bu düşülmüş kayıtların ayrıntısında bir kez daha hissediyor, geçmişi ve şimdiyi aynı mekânlarda bir araya getirerek Deleuze’ün zaman kristalini kuruyoruz.

Sof tezgâhlarının sesi, suskun çeşmenin ağırlığı

Sokakları adımlarken sırt sırta vermiş konakların, yıkılmaya yüz tutmuş evlerin önünde durup soluklanırken, gözlerim evin pencerelerine, kapılarına, cumbalarına takılır. Bir zamanlar bu evlerin içinde sof tezgâhları işlerdi. Kapalı kapıların ardında tezgâhların sesini, çalışan elleri duyar gibi oluyorum.

Hacı Doğan Mescidi’ni geçip köşeyi dönünce bir çeşme çıktı karşıma. Artık suyu akmıyor. Bir zamanlar mahallenin hanelerine su veren bu çeşme, nice sohbetlere tanıktır. Testilerin dolmasını beklerken kim bilir yanı başında kaç söz söylendi, kaç haber bir evden ötekine taşındı, kaç buluşma yaşandı. Bugün onun önünde durduğunuzda, taşına sinmiş o sohbetlerin ağırlığını bugüne taşıyarak hafiflersiniz.

cesme

Mahallenin ortak hafızası

Adımlar atıldıkça her sohbette bir hikâye gelip buluyor beni… Yolda çeviren bir mahalle sakini sohbetinde, İstanoz’dan Hacı Doğan’a yerleştirilen, iki oğlunun aniden ölümünün ardından Alzheimer hastası olan Kevork’un hikâyesi tarihin derinliklerinden gün yüzüne çıkıyor. Kevork acısıyla birlikte kendi belleğini yitirse de, hikâyesini bugün hâlâ bu sokakların taşları, konakları ve mahallenin ortak hafızası diri tutuyor.

Melike Hatun Türbesi’nin karşısında ihtişamı ile beni durduran konağın önünde duruyorum. Yılların yorgunluğunu taşısa da hâlâ dimdik ayakta olan bu konağın önünde Rizeli İbrahim Çolak bize anlatıyor:

“1944 yılına kadar Ermeni bir ailenin yaşadığı konağı önce Ayaşlı bir aile alır. Dedem onlardan bu konağı satın alıyor. Ben bu konakta doğdum, 65 yıldır da burada yaşıyorum”.

Doğduğu evin önünde onun tanıklığı ile Ankara’nın farklı inançlarının komşuluğuna ve ortak yaşamına uzanıyoruz. Mahallede yaşayan gayrimüslimlerden bahsederken bizim aramızda “ayrım kayrım yoktu” diyor. Sonra doğduğu evin yanındaki konakta Celal Bayar’ın oturduğunu, dedesinin anlatısıyla bizle buluşturarak tarihe yeni bir kayıt düşüyor. Ve satışa çıkan Celal Bayar’ın oturduğu konağı da satın aldığını ekliyor.

Yıkılmaz diye bir şey yok

Mahallenin ve konaklarının geleceğinden endişeli İbrahim Çolak: “Bu evler tescilli, ben 65 yıldır buradayım, altmış yıldır burası yıkılacak, yeni bir düzen alacak, ama yok. Şimdi İtfaiye Meydanı’nı yıktılar, orası bittikten sonra buraya da bir el atarlar.” derken sitemli. Burası tescilli, yıkılmaz dediğimde, cevap çok net. “Yıkılmaz diye bir şey yok. Devlet ne diyorsa o oluyor.”

Zamanın saati işliyor

Zamanın saati bir sarkaç gibi geçmişe gidip geliyor. Bir evde Celal Bayar’ın kaldığı sohbet arasında dile gelir, başka bir evde Ermeni kasabın hikâyesi… Mahallede komşuluk içinde geçim derdi de var, mülk anlaşmazlığı da, zorla yerinden edilen hayatların aynı mahallede kesişmesi de var. Istanoz Vadisi’nden Hacı Doğan’a zorunlu yerinden edilen Ermeniler de yaşamış, komşuluk etmiş, dostluk kurmuş burada… Aynı okula gitmişler, sınıfta yan yana oturmuşlar, aynı sokaklarda top koşturmuşlar.

1916 yangınının Ermeni ve Rum mahallelerinde açtığı tahribatlar da Tahtakale yangınında kaybedilen mekânların hikâyesi de çıkar bir köşeden… Bir mahalleye girip onu anlamaya, anlattıklarını gönül kulağı ile dinlemeye başlayınca bir kentin üst üste binen hafızası en üste çıkar. Sokaklar katmanlı bir hafızaya, kent bir palimpseste dönüşür.

Bir zamanlar Müslüman, Yahudi, Ermeni nüfusun birlikte yaşadığı, iz bıraktığı aynı mahallenin ruhunu, yaşayanları biliyor, anıyor. “Çok iyi insanlardı” derken gözlerinin içi gülüyor.

700 yıllık ağır sorumluluk

Hacı Doğan Mahallesi Ulus’ta kentin tam da ortasında öylece duruyor. Konaklar bakımsızlıktan, ilgisizlikten birer birer yıkılıyor. Yıkılan her yapının boşluğunu otoparklar dolduruyor. Hacı Doğan Mahallesi’nin 14. yüzyıldan başlayan yolculuğu, geçirdiği evrelerle birbirine ekleniyor. Onun 700 yıllık hikâyesini bugüne taşımak için sırtlandığı ağır sorumluluğu, yıkılmış duvarlarda, eğilmiş payandalarda, çökmüş çatılarda hissetmemek mümkün değil.

Ankara’da 700 yıllık tanıklığıyla bugünlere uzanan bir mahalleye sahip çıkmak, yıkılmaya yüz tutan evleri vakit kaybetmeden onarmak, mescidi, camiyi, hanı ve çeşmeleri birlikte korumak zor değil, ama bunu yapacak iradeyi gösterecek kurumların yokluğu Ankara’nın en büyük talihsizliği.

Oysa çözüm ortada. Hepimize ait bu kültürel mirasın geleceğine dair kararlar alınırken yerel yönetimleri ve Kültür Bakanlığı’nı, kentliyle ve mahalleliyle başından itibaren aynı masaya oturtmak, kiracının onarım sonrası evine dönebilmesini, esnafın aynı sokakta kepengini açabilmesini güvence altına alan bir koruma planı hazırlamak, istenirse yapılabilir bir iş. Ama istenirse…

Yüzyıllar önce bir evin adresi komşularının adıyla tarif edilen bu mahallede, bugün onu koruyup koruyamadığımızı da bir sabah o evin kapısını kimin açtığından, açınca karşısında kimi bulduğundan anlayacağız.

Önceki ve Sonraki Yazılar
TEZCAN KARAKUŞ CANDAN Arşivi