TEZCAN KARAKUŞ CANDAN

Geçmişin ağır yükünü, politik süreçlerin hikâyelerini taşıyan tarihsel mekânlar, yeniden işlevlendirilerek topluma yeni nefes alanları açar. Berlin tam da bu nefeslerin çoğaldığı kentlerden biri. 18. yüzyıldan 21. yüzyıla uzanan ve her döneminde farklı hikâyeleri biriktiren Hamburger Bahnhof Müzesi'nin kapısından girdiğimde, endüstriyel mirasın ihtişamlı dokusu içinde geçmişle gelecek arasında kurulan o güçlü nefes alanını ve mekânın içinde hâlâ atmaya devam eden nabzı hissediyorum.

İçeride müzenin 30. yıl dönümü kapsamında, açık ve katılımcı müze anlayışını odağına alan şiirsel bir dünya karşılıyor beni. Mekân, müzik ve emeğin iç içe geçmesiyle kendi ritmini oluşturuyor. Böylece yalnızca eserlerin sergilendiği bir yapı olmaktan çıkıp insanları bir araya getiren, hayal kurmaya ve birlikte üretmeye alan açan canlı bir deneyime dönüşüyor.

Ve işte o an, müzede pek çok kez hayalini kurduğumuz şeyin vücut bulmasına gıpta ediyorum. Uluslararası Mimarlar Birliği'nin yapılı çevre eğitimine ilişkin farkındalığı önceleyen yaklaşımı doğrultusunda, 2002 yılında Mimarlar Odası Ankara Şubesi'nde başlattığımız Çocuk ve Mimarlık çalışmalarında ne çok istemiştik benzer bir performans yapmayı. Mekânın, mimarlığın ve çocuğun yaratıcı, dönüştürücü gücünün izlerini burada yeniden görüyorum. Ne muhteşem bir görüntü.

Geçmişin yükünü taşıyan bu yapı, yaz etkinlikleri kapsamında bugün Litvanyalı sanatçı ve kompozitör Lina Lapelytė'nin "We Make Years Out of Hours" (Saatlerden Yıllar Yapıyoruz) adlı katılımcı performans ve enstalasyonuna ev sahipliği yapıyor. Mekânın zeminine yayılan, ladin ve çam ağacından üretilmiş 10 cm boyutlarındaki tam 400.000 adet ahşap küp, tarihi salonun o devasa boşluğunu dalgalı, yaşayan ve her an değişebilen canlı bir topoğrafyaya dönüştürüyor.

Hükmetmeden dinlemek

Toplumun hayal kurabileceği bir geleceğe alan açan bu çalışmada yetişkinler, gençler, çocuklar, kadınlar, erkekler, hepsi hummalı yaratım sürecinin içinde, mekâna yayılan bu topografyaya kendi izlerini bırakıyorlar. Bloklar üst üste diziliyor. Bir merdiven, bir oda, küçük minik ellerde bir duvara dönüşüyor. Blokların etrafında toplanılıyor, tartışılıyor, strüktür kuruluyor; kolektif bir mekân inşası tarihi salona yayılıyor. Yapılanlar yıkılıyor ve her seferinde baştan yeniden başlanıyor.

Ahşap bloklar tekrar tekrar sabırla üst üste ekleniyor. Burada inşa etmek ve yıkmak bir çelişki değil, aksine aynı etik duruşun, aynı yaratıcı sürecin birer parçası. Çalışmada çocukların varlığı ise mekâna kaçınılmaz bir yavaşlık, özen ve kırılganlık getirirken, hükmetmeden dinlemeyi ve kolektif bir özeni yeniden öğretiyor.

"Ağaç ağacın kardeşidir ya da iyi komşusudur.”

Havada süzülen şarkılar, koro sanatçılarının nefesleriyle taşınırken; librettoda yer alan ve dünya edebiyatından 15 uluslararası yazarın dizelerinden seçilen bu şarkılar duvarlarda yankılanarak mekânın endüstriyel soğukluğunu kırıyor. Librettodaki her bir şairin dizesi, adeta birer ortak hafıza hücresinin, bir gelecek beklentisinin kendisiydi:

Etel Adnan, o geometrik sınırlara başkaldıran ve teslimiyeti fısıldayan dizeleriyle mekânı dolduruyordu: "Bırakacağım satırların ölçüsünü, bırakacağım hece saymayı... Çünkü çıplağım ben, çıplağım, çıplak." Asiya Wadud, insan vücudunun o akışkan, su gibi hatırlayan doğasını hatırlatıyordu: "Farz edelim ki gölün bir dibi var... Çünkü benim kütlem de sudur, bedenim hatırlıyor, o kadar da ağır değil." Kaveh Akbar, daha dirençli bir varoluş için af diliyordu: "Talep ediyorum. Affedilmeyi. Talep ediyorum. Daha güçlü bir ruhu." Natalie Diaz, suların ve nehirlerin kendine has dilsizliğini ve arınmayı getiriyordu kulağımıza: "Nehre yeni bir şey anlatamam, nehir nehrin kendisine anlatılamaz. Kime gelirsem temiz gelirim, iyilikle gelirim." Halil Cibran, hayatın o döngüsel ritmini saat başı vuruşlarıyla mühürlüyordu: "Çalışmak, oynamak, şarkı söylemek, dans etmek ve saat başı çaldığında öylece sessizce uzanmak." W.S. Merwin, savaşların bitişindeki o buruk gururu ilan ediyordu: "Savaş bittiğinde elbet gurur duyacağız kendimizle... Nihayet nefes alınabilecek o hava." June Jordan, tüm sessiz azınlıkları henüz dikilmemiş o sembolik ağacın altında toplanmaya çağırıyordu: "Hadi ama dışarı çıkın, nerede olursanız olun bu ağacın altında buluşmalıyız, henüz dikilmemiş olan o ağacın altında." Mahmud Derviş ise bir ağaç olmanın ve sürgünün mesafesini ölçüyordu: "Ağaç ağacın kardeşidir ya da iyi komşusudur."

Onları bu enstalasyonun çatısı altında birleştiren asıl unsur, dile bir özen alanı, sese paylaşılan ortak bir risk ve sevgiye sahip olunan bir mülk yerine eyleme dökülen kolektif bir mukavemet olarak bakmalarında yatıyor.

Klasik müzik eğitimi almış Lapelytė'nin bu çalışması, aslında bir sanatçının kendi uzmanlık alanıyla ve dünyayla kurduğu derin bir hesaplaşma gibi. Sanatçı, manifestosunda bir müzisyen olarak biriktirdiği o "virtüözlük" bilgisini bilinçli olarak unuttuğunu ifade ediyor; bunun yerine kusurlu, kolektif ve paylaşılan ortak bir sesliliğe alan açıyor.

İşte bu yüzden bu enstalasyonda ses, sadece arka planda çalan bir melodi değil, tüm kurguyu ayakta tutan ana taşıyıcı yapının kendisi oluyor. Emeğin sesi, beklemenin ritmi ve kolektif çabanın çıkardığı sesler, müziğin ritmine karıştıkça bu çabayı daha görünür ve duyulur kılıyor.

Mekân artık sadece sanatı koruyan steril bir "kap" değil

Bu çalışmanın Hamburger Bahnhof gibi yüklü bir hafıza mekânında hayat bulması, onu salt bir sanat etkinliği olmanın ötesine geçirerek derin bir mekânsal yüzleşmeye de dönüştürüyor. Temelleri 1848 yılında Berlin-Hamburg demiryolu hattının başlangıcı olarak atılan bu bina, Berlin'in günümüze ulaşan en eski istasyon yapısı.

Mekân 1884'te demiryolu trafiğine kapatıldıktan sonra, 1906 yılında bir "Trafik ve İnşaat Müzesi" olarak yeniden açılır. Bugün o muhteşem enstalasyona ev sahipliği yapan tarihi alan, sanayi çağının o dikey, anıtsal ve lokomotiflerle dolu gücünü sergilemek üzere inşa edilmişti. O dönemin endüstriyel dikey otoritesini temsil eden bu alan, bugün yatayda yayılan, kırılgan ve geçici ahşap küplerle işgal ediliyor. Bu, aynı zamanda çok radikal bir mekânsal müdahalenin de temsiliyeti.

Bir zamanlar demir yollarının mekanik koordinasyonunu ve hızını barındıran bu duvarlar, şimdi yavaşlığın, özenin ve insani karşılaşmaların yankılandığı bir sığınağa dönüşüyor.

Mimarlığın büyüleyici hesaplaşması

Bu kolektif topografyanın üzerinde yükseldiği zemin, mimari açıdan da büyüleyici bir hesaplaşmayı barındırır. Tarihi istasyon binasının dönüştürülmesi ve genişletilmesi amacıyla 1989 yılında açılan sınırlı mimari yarışmayı Josef Paul Kleihues kazanır. Hamburger Bahnhof, mimar Kleihues'in rasyonel geometriyi, modüler ızgara sistemlerini ve rasyonel formları esas alan "Kritik Yeniden İnşa" felsefesinin en seçkin örneklerinden biri olur. Kleihues, tarihi yapının anıtsal dikey otoritesini pürüzsüz beyaz duvarlar gibi malzemelerle kusursuz, ölçülebilir ve kalıcı bir düzene kavuşturur.

Lina Lapelytė'nin enstalasyonu, tam da bu rasyonel ve sarsılmaz mimari kusursuzluğun kalbine, geçici, rasyonel olmayan, yatayda yayılan ve her an yıkılmaya hazır 400.000 kırılgan ahşap küpü yerleştirerek radikal bir bakış üretir. Mimarlık her şeyi sabitlemeye çalışırken; katılımcıların ellerinde durmadan şekil değiştiren bu küpler, mekânın kalıcı otoritesine karşı insani karşılaşmaların, kırılganlığın ve geçiciliğin zaferini ilan eder. Mekân artık sadece sanatı koruyan steril bir "kap" değil, insan sıcaklığıyla durmadan inşa edilen, rasyonel olmayan canlı bir organizmaya dönüşür.

Hamburger Bahnhof'ta hafıza katmanları

Üstelik bu mekânın derinlerinde yatan hafıza katmanları, bu tarihsel sığınağı günümüze taşıyor. İkinci Dünya Savaşı'nda bombalanan bina, Berlin'in bölünmesiyle tam sınır hattında kalır ve hiç kimsenin toprağı olmayarak 40 yıl boyunca halktan koparılır, kapatılır. Çünkü Hamburger Bahnhof, Batı Almanya topraklarındadır. Ama işletmesi ve mülkiyeti Doğu Alman Demiryolları'ndadır. Berlin Duvarı, 1989 yılına kadar binanın hemen doğusundaki kanal boyunca bu mahalleyi ve insanları acımasızca böler.

İnsanların geçmişte kaçmaya çalışırken can verdiği tehlikeli sınır hattının yanı başındaki bu tarihsel mekân, bugün insanların yan yana gelerek ahşap küplerle ortak yapılar kurduğu bir alanla geleceğe düş bırakıyor. Bu, geçmişin bölünmüşlüğüne karşı muazzam, sessiz bir direniş. Kalıcılığı reddeden, her şeyin taşa kazındığı, gücün anıtlaştırıldığı bir dünyada, sanatçı bir yapıtın ne zaman sona ermesi gerektiğini bilmenin bir başarısızlık değil, aksine derin bir sorumluluk olduğunu savunuyor. Bu nedenle Hamburger Bahnhof'taki bu çalışmada kullanılan 400.000 ahşap küp de kalıcı olmayacak. Sergi Ocak 2027'de sona erdiğinde, Doğu Almanya’nın 1950’li yıllarda kurduğu ilk sosyalist kentleşme vitrini olan Stalinstad/Eisenhüttenstadt kentinde kurulacak kalıcı bir kamusal sanat eserine dönüştürülmek üzere yola çıkacak. Stalinstad bugün konut yerleşkeleri ve varlığını sürdüren çelik fabrikası ile Avrupa'nın en büyük alan ölçeğindeki anıtını oluşturuyor ve hala ideal sosyalist şehir fikrini günümüze taşıyor.

Tıpkı bu tarihi istasyondan bir zamanlar uzaklara giden insanları bir yerden bir yere ulaştıran trenler gibi, küpler de Eisenhüttenstadt’da kamusal ve kolektif bir yaşanmışlığın içerisinde yeni bir hafıza yolculuğuna başlayacak.

Anıt kavramını kalıcı nesnelerde değil, bir arada pratik ettiğimiz o anlarda arayan bu sergi, Hamburger Bahnhof'ta geçirilen o birkaç saati, zihinde yıllarca sürecek paylaşılan bir hafızaya dönüştürüyor.

"Saatlerden yıllar yapıyoruz" çünkü yan yana durmanın ve birbirimizi dinlemenin o sessiz mukavemetine her zamankinden daha çok ihtiyacımız var.