İLKE ATİK TAŞKIRAN

"Size özel."

Dijital dünyanın en nazik cümlelerinden biri bu. Bir e-postanın başlığında, alışveriş uygulamasının bildiriminde ya da telefon ekranınızda belirdiğinde kendinizi özel hissetmeniz bekleniyor. Çünkü yıllardır bize kişiselleştirmenin konfor olduğu anlatıldı. Bizi tanıyan teknolojinin daha iyi hizmet vereceğine inandırıldık.

Peki ya aynı iki kelime aslında başka bir anlama geliyorsa?

"Size özel" olan şey, başkasının gördüğünden daha yüksek bir fiyat, daha pahalı bir sigorta teklifi ya da hiç ulaşamayacağınız bir iş ilanıysa?

Dünyalar aynı gezdiğimiz internet farklı

Bugün artık aynı ürünü iki kişinin aynı anda farklı fiyatlarla görebildiğini biliyoruz. Bunun nedeni çoğu zaman stok değil; sizin hakkınızda verilmiş algoritmik bir karar. Nerede yaşadığınız, hangi telefonu kullandığınız, daha önce hangi ürünleri satın aldığınız, hatta satın almadan önce bir ürünü ne kadar süre incelediğiniz bile sistem için birer sinyal. Fiyat, yalnızca görünmeyen çok daha büyük bir dönüşümün en görünür yüzü.

Bir zamanlar akşam haberlerini milyonlarca insan aynı saatte izliyordu. Ertesi gün iş yerinde, okulda ya da mahallede herkes aynı haberleri tartışıyordu. Gazetelerin manşetleri farklı olabilirdi ama en azından herkes aynı olayların varlığından haberdar oluyordu.

Günümüzde ise durum farklı. Aynı evde yaşayan iki kişi bile aynı dijital dünyada yaşamıyor. Birinin sosyal medya akışında ekonomik kriz haberleri peş peşe gelirken diğerinin ekranı tatil videolarıyla dolabiliyor. Bir kişi sürekli sokak röportajları izlerken diğeri aynı platformda bunların hiçbirine rastlamıyor. Aynı seçim döneminde bile insanlar bambaşka kampanyalar, bambaşka vaatler ve bambaşka gündemlerle karşılaşıyor.

Bu durum yalnızca tercihlerimizin sonucu değil. Tercihlerimiz algoritmalar tarafından sürekli yeniden şekillendiriliyor. Sistem, hoşumuza giden içerikleri önümüze getirdikçe farklı olasılıkları görme ihtimalimiz azalıyor. Böylece kişiselleştirme, yalnızca ekranlarımızı değil, ortak gerçekliğimizi de kişiselleştiriyor.

Fiyat değil, gerçeğin kendisi kişiye özel

Bir markette etikete bakarsınız. Yanınızdaki kişi de aynı etiketi görür. Eğer fiyat yüksekse bunu birlikte konuşabilirsiniz. Çünkü ortada ortak bir gerçek vardır. Dijital platformlarda ise artık bunun garantisi yok.

Bir otel odasını siz 8 bin liraya görürken başka biri aynı dakikada 6 bin liraya görebiliyor. Uçak bileti, araç kiralama, sigorta primi ya da çevrim içi abonelik teklifleri kişiye göre değişebiliyor. Siz bunun farkına bile varmıyorsunuz çünkü karşılaştırma yapabileceğiniz ortak bir vitrin kalmıyor.

Sorun yalnızca cebimizden çıkan para değil.

Sorun, artık aynı gerçekle karşılaşıp karşılaşmadığımızı bile bilemememiz.

Demokrasiler ortak bilgi alanları üzerinde yükselir. Eğer herkes farklı bir gerçekle karşılaşıyorsa, neyin adil neyin haksız olduğu konusunda ortak bir tartışma zemini de giderek kaybolur.

Bir siyasi reklam yalnızca belirli seçmenlere gösteriliyorsa, bir haber yalnızca belirli kullanıcıların akışına düşüyorsa ya da bir kampanya sadece belirli gelir grubuna ulaşıyorsa, gerçeğin ortaklığı sessizce parçalanmaya başlar. İnsanlar artık aynı olay hakkında değil, kendilerine gösterilen versiyonu hakkında konuşurlar.

Oysa demokrasiler yalnızca seçimlerle değil, ortak bir kamusal alanın varlığıyla ayakta kalır. O kamusal alan parçalandığında, fikir ayrılıkları doğal sınırlarını aşar; insanlar birbirini anlamakta değil, birbirinin yaşadığı gerçekliğe inanmakta bile zorlanır.

Ayrımcılık artık isimsiz yapılıyor

Geçmişte ayrımcılığı anlamak daha kolaydı. Bir kişi cinsiyeti, yaşı, etnik kökeni ya da engeli nedeniyle dışlanıyordu. Hukuk da bu nedenle belirli kategorileri korumaya çalışıyordu. Bugün ise algoritmaların buna ihtiyacı yok. Çünkü sizi tanımlamak için tek bir etikete ihtiyaç duymuyorlar. Binlerce küçük veri parçası birleşiyor. Gece kaçta çevrim içi olduğunuz, kredi kartı harcamalarınız, telefonunuzun modeli, yaşadığınız mahalle, yürüyüş hızınız, internette ne kadar beklediğiniz...Bütün bunlar birleşerek sizin dijital gölgenizi oluşturuyor. Ve kararlar artık bu gölgeye göre veriliyor.

Belki daha pahalı bir kredi teklifi alıyorsunuz.

Belki bazı iş ilanları hiç karşınıza çıkmıyor.

Belki belirli reklamları hiç görmüyorsunuz.

Kimse size nedenini açıklamıyor çünkü ortada açık bir ayrımcılık kategorisi yok. Bir banka sizi "riskli müşteri" olarak değerlendiriyor olabilir. Bir sigorta şirketi sağlık harcamalarınızın dolaylı işaretlerinden hareketle size daha yüksek prim sunuyor olabilir. Bir e-ticaret platformu pazarlık yapma ihtimalinizin düşük olduğunu hesaplayıp size daha pahalı bir fiyat gösterebilir. Bütün bunlar gerçekleşirken size hiçbir zaman "neden" söylenmez.

Çünkü artık kararlar insanlar tarafından değil, olasılık hesapları üzerinden veriliyor. Ve olasılıklarla yapılan ayrımcılığı kanıtlamak, klasik ayrımcılığı kanıtlamaktan çok daha zor. Ayrımcılık ortadan kalkmıyor, sadece görünmezleşiyor ve hukuğu devre dışı bırakıyor.

Algoritmalar geçmişimizi geleceğimize taşıyor

Bir kitapçıya girdiğinizde raflarda daha önce hiç ilginizi çekmeyecek bir kitabı fark edebilirsiniz. Hayatın sürprizleri çoğu zaman böyle başlar. Algoritmalar ise sürprizlerden hoşlanmaz. Onlar tahmin etmeyi sever.

Geçen yıl polisiye roman aldıysanız yine polisiye önerir. Bir süre çocuk gelişimi videoları izlediyseniz ekranınız aylarca benzer içeriklerle dolar. Bir dönem ekonomik sıkıntılar nedeniyle indirimli ürünlere baktıysanız sistem bunu uzun süre hafızasında tutabilir.

Oysa insan, geçmişinden ibaret değildir. İnsan fikir değiştirir. Merak eder. Yeni ilgi alanları keşfeder. Yanılır. Vazgeçer.

Belki yıllardır aynı müziği dinlediniz ama bir gün cazla tanıştınız. Belki hiç tiyatroya gitmeyen biriydiniz ama bir arkadaşınızın davetiyle bambaşka bir dünyanın kapısı açıldı. Hayatın en değerli karşılaşmaları çoğu zaman planlamadığımız, tahmin edemediğimiz anlarda gerçekleşir.

Algoritmaların en büyük sorunu tam da burada başlıyor. Bizi olduğumuz kişi olarak değil, dün olduğumuz kişi olarak tanımaları.Ve her yeni öneriyle bizi yeniden eski hâlimize çağırmaları.

Bir süre sonra karşımıza çıkan haberler, videolar, ürünler ve fikirler daralmaya başlıyor. Teknoloji bizi tanıdığını düşündükçe seçeneklerimiz artmıyor; tam tersine görünmez biçimde azalıyor. Konfor hissiyle sunulan kişiselleştirme, zamanla keşfetme ihtimalimizi de sınırlıyor.

Asıl kaybettiğimiz şey dayanışma

Toplum olmanın temel şartlarından biri ortak deneyimlerdir.

Aynı habere üzülmek.

Aynı adaletsizliği görmek.

Aynı fiyatın pahalı olduğunu söyleyebilmek.

Kişiselleştirme bize sürekli "siz özelsiniz" diyor.

Oysa demokrasi, tam tersini hatırlatır.

Bazı şeylerin hepimiz için aynı olması gerekir.

Adalet gibi.

Haklar gibi.

Gerçek gibi.

Çünkü herkes için farklı gerçeklerin üretildiği bir dünyada yalnızca tüketici deneyimi değişmez. Toplumun ortak zemini de sessizce çözülür. Ortak zeminin çözüldüğü yerde yalnızca fiyatlar değil, itiraz etme hakkımız ve birlikte hareket edebilme kapasitemiz de giderek zayıflar.

Ve belki de en pahalı olan, bize gösterilen fiyat değil; fark etmeden kaybettiğimiz ortak gerçekliktir.