TEZCAN KARAKUŞ CANDAN

Ankara bir zamanlar bağlarıyla nefes alırdı. Bugün o bağlardan geriye yalnızca biri kaldı: Papazın Bağı. Gaziosmanpaşa'da beton blokların arasında saklanan bu yeşil vaha üç yıldır kapalı. Oysa Papazın Bağı yalnızca bir çay bahçesi değil; Ankara'nın kaybolan bağlar kültürünü kentin hafızasına mıh gibi sapladığı son bağ, son vicdan, belki de son serinlik. Gün geçtikçe kıdemli sahiplerini toprağa veren Ankaralıların belleğinde semaver çayı gözlemesi ve cennet mekânları ile yer eden Papazın Bağı, kentin bugün betonla örülü siluetinin ortasında, zamana direnen bir hatıra gibi kapalı kapılar arkasında sessiz ama sitemli.

Cumhuriyetle birlikte büyüyen bağ

Onun hikâyesi yalnızca bir bağ hikâyesi değil. Bu bağ Cumhuriyet’in ilanıyla Ankara'nın dönüşümüne, unutuluşlarına, direnişlerine vefasızlığına tanıklık eden bir yaşam öyküsüne benzer. Papazın Bağı şehrin yazları serinlemek, bağ bozumu yapmak ve gündelik hayatı yükünden uzaklaşmak için sığındığı bir zamandan, şimdiki zamanda bize emanet edilen o eşsiz mekân. İki ay önce sonsuzluğa uğurlanan, birlikte Papazın Bağını korumak için mücadele ettiğimiz Hikmet Kuloğlu’nun emeğinin yetişmiş ağaçlarda büyüdüğü bir cennet.

Tarihin gölgesinde bir bağ evi

Cumhuriyet’in ilan edilmesi ile 1923 yılında rivayete göre “Papazın Bağı” olarak bilinen bu yer yeni bir döneme girer. Aynı yılın baharında, Ankara'nın siyasi tarihine geçen karanlık bir gece de bu bağ evinde yaşanır. Genç Cumhuriyet'in çalkantılı günlerinde Papazın Bağı'nı ulusal tarihin görünmeyen sahnelerinden birine dönüştüren Topal Osman olayı ve kanlı çatışma burada gerçekleşir. Böylece bu arazideki sessiz bağ evi, yalnızca meyve ağaçlarının değil, tarihin de tanığı olur.

Sonrasında Ahmet Kuloğlu'nun eşi Şaziye Hanım için satın aldığı bu arazi, Kuloğlu Ailesi’nin yaşamının bir parçası olur. Aynı zamanda bu parça gelecek kuşaklara da Kuloğlu Ailesi’nin emanetidir. Kışları Hamamönü’nde ikamet eden aile yazları bağ evinde avlanır serinler ve doğaya karışır. Papazın Bağı büyüyen bir aile hafızasına dönüşür. Kuşaklardan kuşaklara gelenek aktarılır. Bu alanda büyüyen armut, elma dut kiraz vişne ağaçları, köklerinde yılları taşıyan ağaçlarla, canlılarla kuş sesleriyle devasa bir ekosistem oluşturur.

Rüzgârın bağlarda dans ettiği yıllar

1930'lu yıllar boyunca Papazın Bağı Kuloğlu Ailesi’nin yazları serinlediği doğanın ritmine karıştıkları bir sığınak iken, İkinci Dünya Savaşı’nın arifesinde yaşanan ekonomik güçlükler aileyi bağ evine yerleşmeye zorlar. Artık Papazın Bağı Kuloğlu Ailesi’nin yazları kaçış için kullandığı yer değil, gündelik hayatın mekânı, Kuloğlu Ailesinin yeni ikametgâhı olur.

Gaziosmanpaşa’nın Ankara’yı tepeden gören ufuklara ev sahipliği yaptığı 50’li yıllarda bahçeler içerişinde iki katlı bağ evlerinin arasında rüzgâr kendine yol bulurdu. Ağaçların yapraklarını yalayarak bir boğazdan eser kuşların cıvıltıları ile birlikte yayılırdı. O yıllarda Ankara büyürken kent yavaş ama emin adımlarla bağlara doğru ilerliyordu.

Çayın, gözlemenin ve dostluğun bahçesi

Papazın Bağı'nın kaderini değiştiren zaman 1960’lı yıllardır. Çevrede ilk apartmanlar yükselmeye başlar. Bir gün yolu buradan geçen ODTÜ öğrencilerine ikram edilen çay ve gözlemeler, beklenmedik biçimde yeni bir hikâyenin başlangıcına dönüşür. Papazın Bağı artık yalnızca bir bağ değil, Ankaralıların buluştuğu bir çay bahçesi bir nefeslenme alanıdır. İnsanlar gölgede otursun diye dikilen çamlar, çınarlar ve söğütler zamanla meyve ağaçlarının güneşini keser meyveler azalır bağın karakteri de değişmeye başlar.

Yeni imar düzenlemeleri kat rejimleri ile yükselen binalar, yok edilen bağlar, yıkılan bağ evleri ile papazın bağı betonun arasında bir vaha olarak kalır ve kardeş bağlarının yitimi ile giderek yalnızlaşır.

1970'lere gelindiğinde çevresi apartmanlarla sarılan Papazın Bağı, Kuloğlu Ailesinin bağ evinden ayrılıp apartmana taşınması ile eski bağ evi bir meyve deposuna dönüşürken kent için yeni bir kimliğin, betonlar arasında fışkıran bir vahanın kendisi Ankara’nın nefesi olur. Kendisini kuşatan betonlaşma karşı yükselen ağaçları ile gökyüzünü göremediğiniz bir saklı sığınaktır. Bu sığınakta, ilk aşklar, ilk buluşmalar, ilk heyecanlar, çocukların koşturmacaları, siyasetçilerin sanatçıların, aydınların hatıraları saklanır. Kendi ekolojisi ile birlikte kentin hafızasını büyüten kuşların ağaçların anıların ve insanların mekânıydı Papazın Bağı. Ahşap masa ve sandalyelerde, semaverler eşliğinde içilen çaylar ve tadında doyulmaz gözlemelerle birlikte Ankara’nın sosyal buluşma ortamı olur.

Ankara'nın çocukluk ormanı gençliğin hayal mekânı

Ankara'nın o eski, kavurucu yazlarında ve pek de yeşil olmayan sokaklarında büyüyen bir çocuk için Papazın Bağı, sıradan bir çay bahçesi değil, adeta sihirli bir ormandı. Gazeteci Nihal Kemaloğlu'nun anılarında bu eşsiz vadi, pazar günleri kurulan çocukluk ritüellerinin en kıymetli durağı olarak yer alıyor. Çocukluk yıllarında önce hayvanat bahçesine, ardından Gençlik Parkı'na gidilen o uzun pazar günlerinin finali hep Papazın Bağı'nda yapılırdı.

Kemaloğlu'nun hafızasında mekânın en belirgin özelliği, kapısından içeri adım atıldığı an insanın yüzüne çarpan o emsalsiz serinliktir. Başkentte başka hiçbir yerde bulunmayan bu serinlik; devasa yapraklı bitkilerin, ıslak toprağın ve esen hafif rüzgârın bir armağanıdır. “Vadi o kadar derin ve yeşilliklerle kaplıydı ki, ağaçların altından yukarı bakıldığında gökyüzünü görmek neredeyse imkânsızdı. Dut, incir ve meşe ağaçlarının gölgesinde taşların üzerine oturulur, semaver ve gözlemeler söylenirdi”. O zamanlar Nihal Kemaloğlu için Papazın Bağı çocukluk yıllarının devasa ormanıydı. Süs havuzlarındaki renkli Japon balıklarını seyreder, bahçede gezinen kazların peşinde koştururdu.

Yıllar geçip üniversite çağları geldiğinde ise Papazın Bağı, bu kez gençliğinin ve hayallerin sığınağına dönüşür. Bahar ayları geldiğinde cepteki harçlıklar denkleştirilir, "ders çalışacağız" bahanesiyle öğleden sonraları o serin ağaç altlarına kaçılarak uzun uzun hayaller kurulurdu.

Papazın Bağı, pek çok insan gibi Nihal Kemaloğlu içinde yaklaşık 50 yıllık bir zaman diliminin her evresine eşlik eder. Çocukluğunun o devasa "ormanında" koşuşturan kız çocuğu, yıllar sonra kendi torununu aynı bahçeye götürmüş; torununun elindeki sopayı suya sokuşunu ve balıkları seyredişini izleyerek bu kent hafızasını yeni bir nesle aktarmıştır

Kapalı kapılar arkasında bir cennet

Üç yıldır kapalı kapılar arkasında da olsa, Papazın Bağı varlığıyla hâlâ bir vaha. 1994 yılında doğal sit alanı olarak tescillenen bu yer, toprak kayması sonucunda bağ evini kaybetse de hâlâ kentin son bağı, son direnişidir. Mekân, iki binli yıllarda bitmeyen Çankaya Oteli’nin, Papazın Bağını yok edecek otopark inşaatına karşı Mimarlar Odası ile direnen bir mücadele alanı.

Şimdilerde 4 kardeşin çocuklarının mülkiyetinde bulunan Papazın Bağı işletmelerin sürdürülebilirliği kalmayınca, kapıları kilitlenen, bir otoparkın içerisinden geçilerek girilen, içerisinde vahşi bir doğa ile yağmur yağınca taşan kanalizasyonu ile yerel yönetimlerin gözden ıraklaştırdığı bir mekân olmaya doğru gidiyor.

Ankara’nın en çok ihtiyacının olduğu sıcak günlerde, Büyükşehir Belediyesi ile hukuksal süreçleri devam eden Kuloğlu varislerine ulaştıkça Papazın Bağı’nın dramı daha da büyüyor. Hafta sonu Kuloğlu Ailesi’nin yakın dostları Hüseyin Bey ile Papazın Bağı’nın kapılarını araladık. Yağan yağmurla dere olmuş kanalizasyonun sesi, sel ile gelen kumların yükselttiği yerler, bakımsızlık olsa da içerisinde hâlâ serinleyebileceğimiz, gökyüzünün görünmediği eşsiz bir doğa harikası karşıladı bizi.

Son bağ son serinlik

Bugün Papazın Bağı, Ankara'nın ortasında sıkışıp kalmış bir doğa parçasından çok daha fazlasıdır. O, kaybolan bağlar kentinin son tanıklarından biridir. Yıkılan bağ evinin, meyve ağaçlarının, çay içen öğrencilerin ve çevresini kuşatan apartmanların sessiz hafızasını taşıyan Papazın Bağı, Ankara'nın hızla silinen belleğinde, geçmişin tamamen kaybolmadığını hatırlatan yeşil bir dipnot gibi öylece duruyor.

Nihal Kemaloğlu’nun masalsı tanıklığının hepimizden bir parça taşıdığı Papazın Bağı’nda bugün ortaya çıkan buruk tablo, bizden alınan buluşma alanı, hukuksal süreçler, mali krizler, süregelen anlaşmazlıklar ile üç yıldır kapalı. Kentin nefes borusu tıkanmış, belediyeler suskun. Oysa bu paha biçilmez alanın kamulaştırılarak doğal haliyle korunması ve kamuyla paylaşılması canlıları ile birlikte yaşaması hepimizin talebi.

Papazın Bağı Ankaralının çocukluğu, gençliği, sığınağı ve gökyüzünü örten yeşil çatısıdır. Bu kentin, geçmişinden koparılmamak için Papazın Bağı'nın o eşsiz serinliğine ve kuş seslerine yeniden kavuşmaya acilen ihtiyacı var. Papazın Bağı'nın asıl değeri de burada saklı. Bir kentin yalnızca binalardan değil, anılardan, gölgelerden, ağaçlardan ve anlatılardan oluştuğunu bize hatırlatmasında. Bugün hâlâ ayakta kalabilmiş olması ise, Ankara’nın unutmaya karşı verdiği en sessiz direnişlerden biridir.

Bugün mesele yalnızca Papazın Bağı'nı korumak değildir. Mesele Ankara'nın son bağını, son doğal vadilerinden birini ve yüz yıllık kent hafızasını koruyabilmektir. Çünkü bir kent kaybetmemeyi başardığı mekânlarla da yaşar.